પાકિસ્તાન-ચીન બોર્ડર કમિશન પર ભારતનો કડક વિરોધ, 1963ના કરારને ફરી ફગાવ્યો
પાકિસ્તાન અને ચીન વચ્ચે સરહદ સંબંધિત સહકાર માટે રચવામાં આવેલા કહેવાતા Boundary Joint Commissionને લઈને ભારતે સ્પષ્ટ વિરોધ નોંધાવ્યો છે. ભારતના વિદેશ મંત્રાલયે કહ્યું છે કે પાકિસ્તાન અને ચીન વચ્ચેની જે સરહદ વ્યવસ્થાને લઈને આ કમિશન કામ કરી રહ્યું છે, તેને ભારત કોઈ કાનૂની માન્યતા આપતું નથી.
16 સપ્ટેમ્બર 2026ના રોજ વિદેશ મંત્રાલયના પ્રવક્તા રણધીર જયસ્વાલે મીડિયા સાથેની વાતચીતમાં ભારતનું વલણ ફરી સ્પષ્ટ કર્યું. તેમના જણાવ્યા અનુસાર, ભારતે 1963ના કહેવાતા ચીન-પાકિસ્તાન સરહદ કરારને ક્યારેય માન્યતા આપી નથી અને ભારતની સ્થિતિ આ મુદ્દે સતત એકસરખી રહી છે.
આ નિવેદન એવા સમયે આવ્યું છે જ્યારે પાકિસ્તાન અને ચીને તેમના Boundary Joint Commissionને કાર્યરત કરવાની જાહેરાત કરી છે. પાકિસ્તાનના જણાવ્યા મુજબ આ કમિશન સરહદ વ્યવસ્થાપન, સંયુક્ત સરહદ સર્વે, વેપાર પ્રવાહ અને લોકો વચ્ચેના સંપર્કને સરળ બનાવવા જેવા મુદ્દાઓ પર કામ કરશે.
ભારતે કહ્યું—આ કમિશનને કોઈ કાનૂની આધાર નથી
ભારતનું કહેવું છે કે જમ્મુ-કાશ્મીર અને લદ્દાખના સમગ્ર કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો ભારતના અભિન્ન અને અવિભાજ્ય હિસ્સા છે. તેથી ભારતના દાવા હેઠળ આવતા પ્રદેશોને લઈને પાકિસ્તાન અને ચીન વચ્ચે કોઈ પણ પ્રકારની સરહદી વ્યવસ્થા કરવામાં આવે તેને નવી દિલ્હી સ્વીકારતું નથી.
MEA પ્રવક્તા રણધીર જયસ્વાલે કહ્યું કે ભારત આ કહેવાતા Joint Commissionને સ્વીકારતું નથી અને તેને કોઈ કાનૂની આધાર નથી. ભારતના જણાવ્યા મુજબ પાકિસ્તાનને ભારતના પ્રદેશ અંગે કોઈ પ્રકારની વ્યવસ્થા કરવાની કાનૂની સત્તા નથી.
આ નિવેદન ભારતના લાંબા સમયથી ચાલતા રાજદ્વારી વલણ સાથે સુસંગત છે. વિદેશ મંત્રાલયે અગાઉ પણ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે જમ્મુ-કાશ્મીર અને લદ્દાખ ભારતના અભિન્ન અને અવિભાજ્ય ભાગ છે અને અન્ય દેશોને આ અંગે વ્યવસ્થા અથવા ટિપ્પણી કરવાનો અધિકાર નથી.
1963નો ચીન-પાકિસ્તાન સરહદ કરાર શું હતો?
આ સમગ્ર વિવાદ સમજવા માટે 1963ના ચીન-પાકિસ્તાન સરહદ કરારને સમજવો જરૂરી છે.
2 માર્ચ 1963ના રોજ ચીન અને પાકિસ્તાને સરહદ સંબંધિત કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા. કરારમાં તે સમયના પાકિસ્તાનના નિયંત્રણ હેઠળ રહેલા વિસ્તારો સાથે જોડાયેલી સરહદના નિર્ધારણ અને વ્યવસ્થા અંગે જોગવાઈઓ કરવામાં આવી હતી.
આ કરારની એક મહત્વપૂર્ણ બાબત એ હતી કે તેમાં ભવિષ્યમાં કાશ્મીર વિવાદના ઉકેલ બાદ સંબંધિત સત્તાધિકારી દ્વારા ચીન સાથે ફરી વાટાઘાટ કરવાની જોગવાઈનો પણ ઉલ્લેખ હતો. મૂળ કરારમાં કાશ્મીર વિવાદના ઉકેલ બાદ સત્તાધિકારી અને ચીન વચ્ચે સરહદ અંગે ફરી વાટાઘાટ કરવાની વાત કરવામાં આવી હતી.
ભારતે આ કરારને શરૂઆતથી જ સ્વીકાર્યો નથી. નવી દિલ્હીના સત્તાવાર વલણ મુજબ પાકિસ્તાન જે પ્રદેશ પર કબજો ધરાવે છે તે ભારતનો પ્રદેશ છે અને તેથી પાકિસ્તાનને તે વિસ્તાર અંગે ત્રીજા દેશ સાથે સરહદી કરાર કરવાની સત્તા નથી.
ભારતે ફરી કેમ ઉઠાવ્યો આ મુદ્દો?
પાકિસ્તાન અને ચીને હવે Joint Boundary Commissionને સક્રિય કરવાની જાહેરાત કરી છે. પાકિસ્તાનના વિદેશ મંત્રાલયે તેને બંને દેશોના સંબંધોમાં મહત્વપૂર્ણ પગલું ગણાવ્યું છે અને સરહદ વ્યવસ્થાપન તથા સંયુક્ત સર્વે સહિતના ક્ષેત્રોમાં સહકારની વાત કરી છે.
ભારત માટે સમસ્યા એ છે કે આ સરહદી સહકાર એવા વિસ્તારોને પણ સ્પર્શી શકે છે જેને ભારત પોતાના પ્રદેશ તરીકે દાવો કરે છે.
આથી નવી દિલ્હીએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ચીન અને પાકિસ્તાન વચ્ચે ભારત સાથે સંબંધિત કોઈપણ પ્રદેશ અંગે કરવામાં આવતી વ્યવસ્થાને ભારતની સંપ્રભુતા પર કોઈ અસર કરનારી માન્યતા તરીકે જોવામાં આવશે નહીં.
પાકિસ્તાનને ભારતની સીધી અપીલ
ભારતે પોતાના નિવેદનમાં પાકિસ્તાનને ભારતના કબજામાં નહીં પરંતુ ભારતના દાવા હેઠળ આવેલા પ્રદેશો અંગે કરવામાં આવતી વ્યવસ્થાઓથી દૂર રહેવા કહ્યું છે.
નવી દિલ્હીના મતે પાકિસ્તાનને ભારતના પ્રદેશ અંગે કોઈ કરાર અથવા વ્યવસ્થા કરવાનો કાનૂની આધાર નથી. ભારતે પાકિસ્તાનને તેના કબજા હેઠળના ભારતીય પ્રદેશમાંથી કબજો ખાલી કરવાની પોતાની જૂની માંગ પણ ફરી રજૂ કરી છે.
આ મુદ્દો માત્ર બે દેશો વચ્ચેની સરહદનો પ્રશ્ન નથી. તે ભારત-પાકિસ્તાન સંબંધો, ભારત-ચીન સંબંધો અને જમ્મુ-કાશ્મીર તથા લદ્દાખને લગતા લાંબા સમયથી ચાલતા પ્રાદેશિક વિવાદ સાથે જોડાયેલો છે.
ચીન-પાકિસ્તાન સંબંધોમાં સરહદ સહકારનું મહત્વ
ચીન અને પાકિસ્તાન વચ્ચે છેલ્લા ઘણા વર્ષોથી વ્યૂહાત્મક અને આર્થિક સહકાર વધ્યો છે. સરહદ સંબંધિત વ્યવસ્થા પણ બંને દેશોના દ્વિપક્ષીય સંબંધોમાં એક મહત્વપૂર્ણ પાસું છે.
નવા Joint Boundary Commissionને બંને દેશોએ સરહદ વ્યવસ્થાપન ઉપરાંત વેપાર અને લોકો વચ્ચેના સંપર્કને સરળ બનાવવાના સાધન તરીકે રજૂ કર્યું છે.
પરંતુ ભારત આ પ્રક્રિયાને અલગ દૃષ્ટિકોણથી જુએ છે. ભારતના મત મુજબ જો કોઈ વ્યવસ્થા ભારતીય દાવા હેઠળના પ્રદેશને ધ્યાનમાં રાખીને કરવામાં આવે તો તેને માત્ર ચીન-પાકિસ્તાનનો દ્વિપક્ષીય મુદ્દો કહી શકાય નહીં.
આથી ભારતે શરૂઆતથી જ આવા પગલાંનો વિરોધ કર્યો છે અને હવે કમિશનના સક્રિય થવા બાદ ફરી પોતાની સ્થિતિ જાહેર કરી છે.
CPECનો મુદ્દો પણ આ વિવાદ સાથે જોડાયેલો છે
ભારત અગાઉ પણ ચીન-પાકિસ્તાન આર્થિક સહયોગના કેટલાક પ્રોજેક્ટ્સ સામે વાંધો ઉઠાવી ચૂક્યું છે. ખાસ કરીને China-Pakistan Economic Corridor એટલે કે CPECના કેટલાક પ્રોજેક્ટ્સ ભારતના દાવા હેઠળના વિસ્તારોમાંથી પસાર થાય છે.
2024માં પણ ભારતે ચીન-પાકિસ્તાનના સંયુક્ત નિવેદનમાં જમ્મુ-કાશ્મીર અંગે કરવામાં આવેલા સંદર્ભોને સ્પષ્ટ રીતે નકારી કાઢ્યા હતા. વિદેશ મંત્રાલયે તે સમયે કહ્યું હતું કે જમ્મુ-કાશ્મીર અને લદ્દાખ ભારતના અભિન્ન અને અવિભાજ્ય ભાગ છે તથા ભારતના દાવા હેઠળના પ્રદેશોમાં CPEC સંબંધિત પ્રવૃત્તિઓનો પણ ભારત વિરોધ કરે છે.
આથી Boundary Joint Commission અંગેનો તાજેતરનો વિરોધ કોઈ અલગ-થલગ ઘટના નથી, પરંતુ ભારતના અગાઉના રાજદ્વારી વલણની જ કડી તરીકે જોવામાં આવે છે.
ભારતનું વલણ: પ્રદેશની સ્થિતિ બદલવાના પ્રયાસો સ્વીકાર્ય નહીં
ભારતના વિદેશ મંત્રાલયે કહ્યું છે કે તે કબજા હેઠળના પ્રદેશોની સ્થિતિ બદલવાના અથવા કહેવાતા ગેરકાયદેસર કબજાને કાયદેસર ઠેરવવાના કોઈપણ પ્રયાસનો વિરોધ કરે છે.
ભારતના જણાવ્યા મુજબ આવા પગલાં તેની સંપ્રભુતા અને પ્રાદેશિક અખંડિતતાને અસર કરતા પ્રયાસો છે. તેથી ચીન અને પાકિસ્તાન વચ્ચે ભારતીય પ્રદેશને લઈને કોઈ પણ પ્રકારનું કહેવાતું સરહદી સહયોગ ભારત માટે સ્વીકાર્ય નથી.
અહીં ધ્યાનમાં રાખવાની વાત એ છે કે આ ભારત સરકારનું સત્તાવાર વલણ છે. ચીન અને પાકિસ્તાન આ મુદ્દાને અલગ રીતે જુએ છે અને તેમની પોતાની સરહદી વ્યવસ્થાઓને માન્ય માને છે.
કાશ્મીર મુદ્દે ભારતનું સતત વલણ
જમ્મુ-કાશ્મીર અને લદ્દાખ અંગે ભારતનું સત્તાવાર વલણ લાંબા સમયથી બદલાયું નથી.
ભારત કહે છે કે આ બંને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો ભારતના અભિન્ન અને અવિભાજ્ય ભાગ છે. તેથી અન્ય દેશો વચ્ચે આ પ્રદેશ અંગે કરવામાં આવતી કોઈપણ વ્યવસ્થા ભારતને સ્વીકાર્ય નથી.
વિદેશ મંત્રાલયે અગાઉ પણ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ભારતે 1963ના ચીન-પાકિસ્તાન કરારને માન્યતા આપી નથી અને તેને ગેરકાયદેસર તથા અમાન્ય ગણાવ્યું છે.
આ જ વલણ રણધીર જયસ્વાલના તાજેતરના નિવેદનમાં પણ જોવા મળ્યું છે.
મક્કા નજીક ડ્રોન હુમલા અંગે પણ ભારતની પ્રતિક્રિયા
આ જ મીડિયા બ્રીફિંગ દરમિયાન ભારતે સાઉદી અરેબિયાના મક્કા નજીક થયેલા ડ્રોન હુમલા અંગે પણ ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી.
વિદેશ મંત્રાલયના પ્રવક્તા રણધીર જયસ્વાલે કહ્યું કે ભારત સાઉદી અરેબિયાની સંપ્રભુતા અને પ્રાદેશિક અખંડિતતા પર થતા હુમલાઓની નિંદા કરે છે. તેમણે ઉમેર્યું કે આવા હુમલાઓ નાગરિકોના જીવન અને મહત્વપૂર્ણ માળખા માટે જોખમ ઊભું કરે છે.
મક્કા વિશ્વભરના મુસ્લિમો માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ધાર્મિક શહેર હોવાથી ત્યાંની આસપાસ બનેલી આ પ્રકારની ઘટના અંગે ભારતે ખાસ ચિંતા વ્યક્ત કરી છે.
મક્કા નજીકની ઘટનાને લઈને ભારતે શું કહ્યું?
ભારતે જણાવ્યું કે મક્કા નજીક ડ્રોન હુમલાની ઘટના ખાસ ચિંતાજનક છે, કારણ કે આ શહેરને વિશ્વભરના મુસ્લિમો માટે વિશેષ ધાર્મિક મહત્વ છે.
નવી દિલ્હીએ સાઉદી અરેબિયાની ધરતી પર થતા હુમલાઓનો વિરોધ વ્યક્ત કરવાની સાથે નાગરિકો અને માળખાકીય સુવિધાઓને નુકસાન પહોંચાડે તેવી કોઈપણ કાર્યવાહી સામે પણ વલણ વ્યક્ત કર્યું છે.
ભારતે સાથે જ મધ્યપૂર્વ વિસ્તારમાં વહેલી તકે શાંતિ અને સ્થિરતા પુનઃસ્થાપિત થાય તેવી આશા વ્યક્ત કરી છે.
એક જ દિવસે બે મહત્વપૂર્ણ વિદેશ નીતિના સંદેશ
16 સપ્ટેમ્બરના નિવેદનોમાં ભારતના વિદેશ મંત્રાલયે બે અલગ-અલગ ભૌગોલિક મુદ્દાઓ પર પોતાનું વલણ સ્પષ્ટ કર્યું.
એક તરફ ભારતે ચીન અને પાકિસ્તાન વચ્ચેના સરહદી સહકારને ભારતીય પ્રદેશ સાથે સંબંધિત હોવાના કારણે નકારી કાઢ્યો. બીજી તરફ સાઉદી અરેબિયામાં મક્કા નજીક થયેલી ડ્રોન ઘટનાને લઈને ભારતે નાગરિક સુરક્ષા, સંપ્રભુતા અને પ્રાદેશિક સ્થિરતાના મુદ્દાઓ પર ચિંતા વ્યક્ત કરી.
બંને નિવેદનો અલગ પરિસ્થિતિ સાથે જોડાયેલા છે, પરંતુ તેમાં ભારતે પોતાની સત્તાવાર રાજદ્વારી સ્થિતિ સ્પષ્ટ રીતે રજૂ કરી છે.
હવે આગળ શું?
પાકિસ્તાન અને ચીન તરફથી Boundary Joint Commissionને સક્રિય બનાવવાની પ્રક્રિયા આગળ વધે છે કે નહીં અને તેમાં કયા પ્રકારની કામગીરી થાય છે તેના પર ભારતની નજર રહેવાની શક્યતા છે.
ભારત પહેલેથી જ કહી ચૂક્યું છે કે ભારતીય દાવા હેઠળના પ્રદેશ અંગે ચીન અને પાકિસ્તાન વચ્ચે કોઈપણ સરહદી વ્યવસ્થાને તે સ્વીકારશે નહીં. તેથી આવનારા સમયમાં આ મુદ્દો ત્રણેય દેશો વચ્ચેના રાજદ્વારી સંવાદમાં ફરી ઉઠી શકે છે.
હાલ માટે ભારતનું સત્તાવાર વલણ સ્પષ્ટ છે: 1963ના ચીન-પાકિસ્તાન સરહદ કરારને ભારત માન્યતા આપતું નથી અને ભારતીય દાવા હેઠળના પ્રદેશોને લઈને ચીન-પાકિસ્તાન વચ્ચેની કોઈપણ કહેવાતી સરહદી વ્યવસ્થાને ભારત પોતાની સંપ્રભુતા પર અસરકારક માનતું નથી. આ વલણ ભારતના અગાઉના સત્તાવાર નિવેદનો સાથે પણ સુસંગત છે.
