ઈરાનના વિદેશ મંત્રી ફરી ચીન પહોંચ્યા, અમેરિકા સાથેના સંઘર્ષ વચ્ચે શાંતિ માટે વાંગ યીએ શું કહ્યું?
મધ્ય પૂર્વમાં ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચે ચાલી રહેલા તણાવ વચ્ચે રાજદ્વારી સ્તરે હલચલ તેજ બની છે. ઈરાનના વિદેશ મંત્રી અબ્બાસ અરાગચી ફરી એકવાર ચીન પહોંચ્યા છે. બેઇજિંગમાં તેઓ ચીનના વિદેશ મંત્રી વાંગ યી સાથે મહત્વપૂર્ણ ચર્ચા કરવાના છે. આ મુલાકાત એવા સમયે થઈ રહી છે જ્યારે બંને દેશો વચ્ચેનો સંઘર્ષ ઘટાડવા માટે રાજદ્વારી પ્રયાસો ચાલી રહ્યા છે.
ઈરાનના ટોચના રાજદ્વારીની ચીનની આ મુલાકાતને માત્ર દ્વિપક્ષીય બેઠક તરીકે જોવામાં આવી રહી નથી. મધ્ય પૂર્વમાં વધી રહેલા તણાવ વચ્ચે ચીનની ભૂમિકા પણ ચર્ચાના કેન્દ્રમાં આવી છે. બેઇજિંગ સતત અમેરિકા અને ઈરાન બંનેને સંયમ રાખવાની અને વાતચીત દ્વારા વિવાદો ઉકેલવાની અપીલ કરી રહ્યું છે.
અરાગચીની ચીનમાં ફરી એન્ટ્રી
ઈરાનના વિદેશ મંત્રી અબ્બાસ અરાગચી બુધવારે ચીનની રાજધાની બેઇજિંગ પહોંચ્યા છે. અહીં તેઓ ચીનના વિદેશ મંત્રી વાંગ યી સાથે મુલાકાત કરશે. બંને નેતાઓ વચ્ચેની ચર્ચામાં અમેરિકા-ઈરાન તણાવ ઉપરાંત મધ્ય પૂર્વની સમગ્ર સ્થિતિ પર ચર્ચા થવાની શક્યતા છે.
અરાગચી અગાઉ મે મહિનામાં પણ ચીનની મુલાકાતે ગયા હતા. હવે સંઘર્ષ શરૂ થયા બાદ તેમની ચીનની આ બીજી મુલાકાત છે. ટૂંકા સમયગાળામાં ઈરાનના વિદેશ મંત્રીની બે ચીન યાત્રા એ વાતનો સંકેત આપે છે કે તેહરાન અને બેઇજિંગ વચ્ચે રાજદ્વારી સંપર્ક કેટલો મહત્વપૂર્ણ બન્યો છે.
આ મુલાકાત દરમિયાન ઈરાન તરફથી અમેરિકા સાથેના સંબંધો, શાંતિ પ્રક્રિયા અને પ્રદેશમાં વધતા તણાવ અંગે ચીનનું વલણ સમજવાનો પ્રયાસ થઈ શકે છે.
ટ્રમ્પ-શી મુલાકાત પહેલાં અરાગચીની યાત્રા
અરાગચીની હાલની ચીન યાત્રાનો સમય પણ ખાસ ધ્યાન ખેંચી રહ્યો છે. તેમની આ મુલાકાત એવા સમયે થઈ રહી છે જ્યારે અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ અને ચીનના રાષ્ટ્રપતિ શી જિનપિંગ વચ્ચે આગામી બેઠકની તૈયારીઓ ચાલી રહી છે.
મે મહિનામાં પણ અરાગચી ચીન પહોંચ્યા ત્યારે ટ્રમ્પ અને શી જિનપિંગ વચ્ચેની મહત્વપૂર્ણ મુલાકાત નજીક હતી. હવે ફરી એકવાર બંને નેતાઓની બેઠક પહેલાં ઈરાનના વિદેશ મંત્રી બેઇજિંગ પહોંચ્યા છે.
આ સમયગાળાને કારણે તેમની મુલાકાતને મધ્ય પૂર્વના સંઘર્ષ અને મોટા દેશો વચ્ચેની રાજદ્વારી ચર્ચાઓના સંદર્ભમાં મહત્વ આપવામાં આવી રહ્યું છે. જોકે, અરાગચીની યાત્રાનો ચોક્કસ હેતુ અને ટ્રમ્પ-શી બેઠક વચ્ચે સીધો સંબંધ છે કે નહીં તે અંગે સત્તાવાર રીતે કોઈ નિશ્ચિત નિષ્કર્ષ સામે આવ્યો નથી.
ચીનનું સ્પષ્ટ વલણ—તણાવ વધુ ન વધે
ચીને અમેરિકા અને ઈરાન બંનેને સંઘર્ષ વધારવાથી દૂર રહેવાની અપીલ કરી છે. ચીનના વિદેશ મંત્રી વાંગ યીએ કહ્યું છે કે બેઇજિંગ ઈચ્છતું નથી કે મધ્ય પૂર્વમાં ચાલી રહેલો તણાવ વધુ ગંભીર બને.
ચીનની ચિંતા માત્ર ઈરાન અને અમેરિકા સુધી મર્યાદિત નથી. વાંગ યીએ ખાસ કરીને યમન અને લાલ સમુદ્રનો ઉલ્લેખ કરીને ચેતવણી આપી છે કે જો સંઘર્ષનો વિસ્તાર વધશે તો તેની અસર સમગ્ર પ્રદેશની સુરક્ષા અને સ્થિરતા પર પડી શકે છે.
મધ્ય પૂર્વમાં કોઈપણ મોટો સંઘર્ષ માત્ર સંબંધિત દેશો પૂરતો સીમિત રહેતો નથી. તેની અસર ઊર્જા બજાર, તેલના ભાવ, વૈશ્વિક વેપાર અને આંતરરાષ્ટ્રીય શિપિંગ રૂટ્સ પર પણ પડી શકે છે. ખાસ કરીને લાલ સમુદ્રનું મહત્વ આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર માટે ઘણું મોટું છે.
વાંગ યીએ શાંતિ પ્રક્રિયા ફરી શરૂ કરવાની અપીલ કરી
ચીનના વિદેશ મંત્રી વાંગ યીએ અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે બાકી રહેલા મુદ્દાઓને વાતચીત દ્વારા ઉકેલવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો છે.
તેમણે બંને પક્ષોને સમજદારી અને સંયમથી કામ કરવાની અપીલ કરી છે. ચીનનું કહેવું છે કે સતત ટકરાવ કોઈપણ પક્ષના હિતમાં નથી.
બેઇજિંગે અમેરિકા અને ઈરાનને અગાઉ બનેલી સહમતિના આધારે વાતચીતનું માળખું ફરી તૈયાર કરવાની પણ અપીલ કરી છે. ચીનના મતે, સીધી અથડામણને બદલે રાજદ્વારી માર્ગ અપનાવવાથી બાકી રહેલા મુદ્દાઓ પર ચર્ચા આગળ વધારી શકાય છે.
અહીં ચીનનો મુખ્ય સંદેશ એ છે કે લશ્કરી અથવા સતત ટકરાવના બદલે સંવાદ અને વાટાઘાટોને પ્રાથમિકતા આપવામાં આવે.
શાંતિ કરારનો મુદ્દો ફરી ચર્ચામાં
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે તણાવ ઘટાડવા માટે અગાઉ પણ સમજૂતી અને વાતચીતના પ્રયાસો થયા હતા. પરંતુ બંને દેશો વચ્ચેના મતભેદો સંપૂર્ણપણે દૂર થયા નથી અને પરિસ્થિતિ ફરી તંગ બની છે.
હવે ચીન બંને પક્ષોને અગાઉની સમજણ અને વાતચીતના આધારે પ્રક્રિયા ફરી શરૂ કરવા માટે પ્રોત્સાહિત કરી રહ્યું છે.
ઈરાન માટે પરમાણુ કાર્યક્રમ, પ્રતિબંધો, સુરક્ષા અને પ્રદેશમાં તેની ભૂમિકા જેવા મુદ્દાઓ મહત્વપૂર્ણ છે. બીજી તરફ અમેરિકા ઈરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમ અને મધ્ય પૂર્વમાં તેની પ્રવૃત્તિઓને લઈને લાંબા સમયથી ચિંતિત રહ્યું છે. આ તમામ મુદ્દાઓને કારણે બંને દેશો વચ્ચે વિશ્વાસનો અભાવ પણ જોવા મળે છે.
ચીન અને ઈરાનના સંબંધો કેમ મહત્વના છે?
ચીન ઈરાનના મહત્વપૂર્ણ આર્થિક ભાગીદારોમાંથી એક છે. બંને દેશો વચ્ચે વેપાર અને ઊર્જા ક્ષેત્રે લાંબા સમયથી સંબંધો છે. ઈરાનના તેલની નિકાસમાં પણ ચીનનું મહત્વનું સ્થાન છે.
આર્થિક સંબંધોને કારણે ઈરાન માટે બેઇજિંગ સાથેના રાજદ્વારી સંબંધો મહત્વપૂર્ણ છે. બીજી તરફ ચીન માટે પણ મધ્ય પૂર્વમાં સ્થિરતા મહત્વની છે, કારણ કે ચીનની ઊર્જા જરૂરિયાતો અને આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર માર્ગો આ પ્રદેશ સાથે જોડાયેલા છે.
આ જ કારણસર ચીન ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચેના તણાવને નજીકથી જોઈ રહ્યું છે. પ્રદેશમાં લાંબો સમય ચાલતો સંઘર્ષ ચીનના આર્થિક અને વ્યૂહાત્મક હિતોને પણ અસર કરી શકે છે.
નવી દિલ્હીમાં પણ થઈ હતી બંને નેતાઓની મુલાકાત
અરાગચી અને વાંગ યી વચ્ચેની મુલાકાત માત્ર બેઇજિંગ પૂરતી સીમિત નથી. બંને નેતાઓ તાજેતરમાં નવી દિલ્હીમાં યોજાયેલા BRICS શિખર સંમેલન દરમિયાન પણ મળ્યા હતા.
BRICS જેવા મંચ પર ઈરાન અને ચીન બંનેની હાજરી હોવાથી મધ્ય પૂર્વની સ્થિતિ અંગે ચર્ચા માટે આ એક મહત્વપૂર્ણ રાજદ્વારી પ્લેટફોર્મ બન્યું હતું.
આ દરમિયાન ચીનના રાષ્ટ્રપતિ શી જિનપિંગે પણ ‘ગ્લોબલ સાઉથ’ના દેશોને મધ્ય પૂર્વમાં ચાલી રહેલા સંઘર્ષના ઉકેલમાં ભૂમિકા ભજવવાની અપીલ કરી હતી. ચીને આ પ્રયાસોમાં અન્ય દેશો સાથે મળીને કામ કરવાની તૈયારી દર્શાવી હતી.
BRICSની ભૂમિકા પર પણ નજર
મધ્ય પૂર્વના સંઘર્ષને લઈને BRICS દેશોની ભૂમિકા પણ મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે. આ સમૂહમાં વિવિધ ભૌગોલિક અને રાજકીય પરિસ્થિતિ ધરાવતા દેશો સામેલ છે.
ચીનનું માનવું છે કે ગ્લોબલ સાઉથના દેશો મળીને સંવાદ અને રાજદ્વારી પ્રયાસોને આગળ વધારવામાં યોગદાન આપી શકે છે. જોકે, આ દેશોના ઈરાન, અમેરિકા અને મધ્ય પૂર્વના અન્ય દેશો સાથે અલગ-અલગ સંબંધો હોવાથી તેમની ભૂમિકા કેવી રહેશે તે આગામી રાજદ્વારી ચર્ચાઓ પર આધાર રાખશે.
લાલ સમુદ્ર અને યમન અંગે ચીનની ચિંતા
વાંગ યીએ ખાસ કરીને યમન અને લાલ સમુદ્રને લઈને ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. મધ્ય પૂર્વમાં જો સંઘર્ષનો વિસ્તાર વધે અને યમન અથવા લાલ સમુદ્ર પણ તેમાં વધુ ઊંડે જોડાય, તો તેની અસર આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર પર થઈ શકે છે.
લાલ સમુદ્રમાંથી પસાર થતો દરિયાઈ માર્ગ એશિયા, યુરોપ અને અન્ય બજારો વચ્ચેના વેપાર માટે મહત્વપૂર્ણ છે. અહીં સુરક્ષાની સ્થિતિ ખરાબ થાય તો જહાજોના માર્ગ બદલવા પડે અને પરિવહન ખર્ચ તથા સમય બંને વધી શકે છે.
આ કારણે ચીન માત્ર રાજકીય કારણોસર નહીં પરંતુ વૈશ્વિક વેપાર અને ઊર્જા સુરક્ષાના દૃષ્ટિકોણથી પણ પ્રદેશમાં તણાવ ઘટાડવા માંગે છે.
હવે અરાગચી-વાંગ બેઠક પર નજર
અબ્બાસ અરાગચીની બેઇજિંગ મુલાકાત દરમિયાન અમેરિકા સાથેના તણાવને ઘટાડવા માટે આગળની રાજદ્વારી પ્રક્રિયા અંગે ચર્ચા થવાની સંભાવના છે. ચીન બંને પક્ષોને વાતચીત તરફ પાછા લાવવા માટે પોતાની ભૂમિકા કેવી રીતે આગળ વધારશે તે પણ મહત્વનું રહેશે.
હાલમાં સૌથી મોટો પડકાર એ છે કે અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે વિશ્વાસનો અભાવ છે અને અનેક મુદ્દાઓ પર બંનેના વલણમાં મોટો તફાવત છે. આવી સ્થિતિમાં કોઈપણ શાંતિ પ્રક્રિયા માટે સતત વાતચીત, પરસ્પર વિશ્વાસ અને સમજૂતીની જરૂર પડશે.
ચીનનું હાલનું વલણ સ્પષ્ટ છે—મધ્ય પૂર્વમાં સંઘર્ષનો વિસ્તાર ન થાય, અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે સીધી વાતચીત ફરી શરૂ થાય અને બાકી રહેલા મુદ્દાઓનો ઉકેલ રાજદ્વારી માર્ગે શોધવામાં આવે.
હવે અરાગચી અને વાંગ યી વચ્ચેની બેઠક બાદ કયા મુદ્દાઓ સામે આવે છે અને ચીન અમેરિકા-ઈરાન વચ્ચેની વાતચીતમાં આગળ કોઈ ભૂમિકા ભજવે છે કે નહીં, તેના પર આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાયની નજર રહેશે.
