રશિયા પાસેથી તેલ ખરીદતા ભારતે અમેરિકાને પણ આપ્યો મોટો બિઝનેસ, LPG સપ્લાયમાં અમેરિકા બન્યું અગ્રણી
ભારતની ઊર્જા જરૂરિયાતો પૂરી કરવાની રીતમાં છેલ્લા કેટલાક મહિનામાં મોટો ફેરફાર જોવા મળ્યો છે. એક તરફ ભારત રશિયા પાસેથી મોટા પ્રમાણમાં ક્રૂડ ઓઇલ ખરીદી રહ્યું છે, તો બીજી તરફ LPG એટલે કે રસોઈ ગેસની આયાતમાં અમેરિકાની ભૂમિકા ઝડપથી વધી છે. આ સ્થિતિ દર્શાવે છે કે ભારત પોતાની ઊર્જા જરૂરિયાતો માટે કોઈ એક દેશ કે એક જ વિસ્તારમાં નિર્ભર રહેવાને બદલે અલગ-અલગ દેશોમાંથી સપ્લાય મેળવવાની દિશામાં આગળ વધી રહ્યું છે.
ખાસ વાત એ છે કે 2026 દરમિયાન અમેરિકાએ ભારતના LPG બજારમાં પોતાની હાજરી નોંધપાત્ર રીતે વધારી છે. અમેરિકાના એક વરિષ્ઠ અધિકારી બેથની મોરિસને તાજેતરમાં કહ્યું કે અમેરિકા હવે ભારતને LPG નિકાસ કરનારો સૌથી મોટો દેશ બની ગયો છે. તેમના જણાવ્યા અનુસાર, ભારત અને અમેરિકા વચ્ચેના સંબંધો માત્ર ઊર્જા સુધી સીમિત નથી રહ્યા, પરંતુ સંરક્ષણ, વેપાર, નાગરિક પરમાણુ ઊર્જા અને બહુપક્ષીય સહયોગ જેવા ક્ષેત્રોમાં પણ વિસ્તર્યા છે.
રશિયન ક્રૂડ અને અમેરિકન LPGનું અલગ ગણિત
ભારત દુનિયાના સૌથી મોટા ઊર્જા આયાતકાર દેશોમાં સામેલ છે. દેશમાં પેટ્રોલ, ડીઝલ, રસોઈ ગેસ અને અન્ય ઊર્જા જરૂરિયાતો માટે વિદેશી સપ્લાય પર મોટો આધાર છે. આવી સ્થિતિમાં વૈશ્વિક રાજકીય તણાવ અથવા કોઈ ચોક્કસ વિસ્તારમાં સપ્લાય ખોરવાય તો તેની સીધી અસર ભારત પર પડી શકે છે.
રશિયા પાસેથી ક્રૂડ ઓઇલની ખરીદી આ જ મોટા ઊર્જા ચિત્રનો એક ભાગ છે. તાજેતરના આંકડા દર્શાવે છે કે ઓગસ્ટ 2026માં ભારતની રશિયન ક્રૂડ આયાત ઘટીને આશરે 2.1 મિલિયન બેરલ પ્રતિ દિવસ થઈ હતી, તેમ છતાં રશિયા ભારતનો સૌથી મોટો ક્રૂડ સપ્લાયર રહ્યો હતો.
બીજી તરફ LPGના મામલે ભારતે સપ્લાયનું ગણિત બદલ્યું છે. પહેલાં ભારતની LPG આયાતમાં ગલ્ફ દેશોનો મોટો હિસ્સો હતો. પરંતુ પશ્ચિમ એશિયામાં ઊભી થયેલી અસ્થિરતા અને હોર્મુઝ જળમાર્ગમાં વિક્ષેપને કારણે ભારતે અમેરિકા સહિત અન્ય દેશોમાંથી LPG ખરીદી વધારી.
અમેરિકાથી 2.2 મિલિયન ટન LPGનો કરાર
ભારતે અમેરિકાથી LPG ખરીદવાનો નિર્ણય અચાનક લીધો નહોતો. નવેમ્બર 2025માં ભારતીય સરકારી તેલ કંપનીઓએ 2026 માટે અમેરિકાના ગલ્ફ કોસ્ટમાંથી આશરે 2.2 મિલિયન મેટ્રિક ટન પ્રતિ વર્ષ LPG ખરીદવાનો એક વર્ષનો કરાર કર્યો હતો.
આ કરાર ભારતની વાર્ષિક LPG આયાતના લગભગ 10 ટકા જેટલો હતો અને અમેરિકાથી ભારત માટે થયેલો પ્રથમ મોટો structured LPG import contract હતો. ભારત સરકારના જણાવ્યા અનુસાર, આ કરારનો હેતુ LPG સપ્લાયના સ્ત્રોતોમાં વિવિધતા લાવીને ઊર્જા સુરક્ષા મજબૂત કરવાનો હતો.
તે સમયે કદાચ આ કરાર માત્ર સપ્લાયમાં વૈવિધ્ય લાવવાના પગલા તરીકે જોવામાં આવ્યો હતો. પરંતુ 2026 દરમિયાન પશ્ચિમ એશિયામાં ઊર્જા સપ્લાયને અસર થતાં અમેરિકાથી LPG ખરીદીમાં વધુ ઝડપ આવી.
હોર્મુઝ સંકટે બદલ્યું LPGનું આખું ચિત્ર
ભારતની LPG આયાત લાંબા સમયથી મધ્યપૂર્વના દેશો પર ઘણી હદે આધારિત રહી છે. ક્રૂડ ઓઇલની જેમ LPG માટે પણ ગલ્ફ વિસ્તાર મહત્વપૂર્ણ સપ્લાય સેન્ટર રહ્યો છે.
પરંતુ 2026માં પશ્ચિમ એશિયામાં વધેલા સંઘર્ષ અને હોર્મુઝ જળમાર્ગમાં આવેલા વિક્ષેપે આ સપ્લાય ચેઇન સામે મોટો પડકાર ઊભો કર્યો. CRISIL Intelligence અનુસાર, સંકટ પહેલાં ભારતની LPG આયાતમાં મધ્યપૂર્વનો હિસ્સો આશરે 90 ટકા જેટલો હતો. ત્યારબાદ ભારતે અમેરિકા, આર્જેન્ટિના, ચિલી, ફ્રાન્સ અને નેધરલેન્ડ્સ જેવા અન્ય સ્ત્રોતોમાંથી પણ ખરીદી વધારી.
આ ફેરફાર માત્ર વેપારના આંકડામાં જોવા મળ્યો નથી. તેનો સીધો સંબંધ ભારતની ઊર્જા સુરક્ષા સાથે છે. જો કોઈ એક વિસ્તારમાં યુદ્ધ, પ્રતિબંધ, જળમાર્ગની સમસ્યા કે સપ્લાયમાં અડચણ આવે તો બીજા દેશોમાંથી ગેસ મેળવવાની ક્ષમતા ભારત માટે મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે.
મે અને જૂનમાં અમેરિકાનો LPGમાં મોટો ઉછાળો
2026ના મધ્યમાં અમેરિકાની ભૂમિકા કેટલી ઝડપથી વધી તે આંકડાઓ પરથી સમજાય છે.
મે મહિનામાં અમેરિકાથી આવેલી LPG ભારતની કુલ આયાતના લગભગ 55 ટકા જેટલી હતી, જ્યારે જૂનમાં પણ અમેરિકા સૌથી મોટો સપ્લાયર રહ્યું હતું. જૂનમાં અમેરિકાથી આશરે 7.74 લાખ ટન LPG ભારતમાં આવ્યું હોવાનું Kplerના ડેટા પર આધારિત અહેવાલોમાં જણાવાયું હતું.
જુલાઈમાં પણ અમેરિકાથી LPGની આયાત ખૂબ ઊંચી રહી. Kplerના ડેટા અનુસાર, જુલાઈમાં ભારતે અમેરિકાથી આશરે 9.12 લાખ ટન LPG આયાત કર્યું હતું. આ સમયગાળા દરમિયાન અમેરિકા UAE, કતાર અને સાઉદી અરેબિયા જેવા પરંપરાગત સપ્લાયરોને પાછળ છોડીને સૌથી મોટો સપ્લાયર બન્યો હતો.
એટલે કે ભારતની LPG આયાતમાં અમેરિકાનો ઉછાળો માત્ર એક-બે જહાજોની વધેલી ખરીદીનો મામલો નહોતો. થોડા જ મહિનામાં અમેરિકાએ ભારતીય LPG માર્કેટમાં પોતાનું સ્થાન નોંધપાત્ર રીતે મજબૂત કર્યું.
હવે ભારત 2027માં પણ અમેરિકાથી વધુ LPG ખરીદી શકે છે
આ ફેરફાર અહીં અટકે તેવી શક્યતા પણ નથી. જુલાઈ 2026માં આવેલા અહેવાલો અનુસાર ભારત 2027માં પોતાની LPG આયાતના 25 ટકા સુધીનો હિસ્સો અમેરિકા પાસેથી મેળવવાની યોજના પર વિચાર કરી રહ્યું હતું.
આ નિર્ણય પાછળ બે કારણો છે. પહેલું કારણ છે ઊર્જા સુરક્ષા અને બીજું કારણ છે સપ્લાયના સ્ત્રોતોમાં વૈવિધ્ય. 2025માં ભારતે આશરે 21.85 મિલિયન મેટ્રિક ટન LPG આયાત કર્યું હતું અને તેમાં લગભગ 90 ટકા સપ્લાય મધ્યપૂર્વમાંથી આવતો હતો. આવી ઊંચી નિર્ભરતા ભવિષ્યમાં જોખમ ઊભું કરી શકે છે.
આ ઉપરાંત અમેરિકા પાસેથી વધુ ઊર્જા ખરીદવાથી ભારત-અમેરિકા વેપાર સંતુલનના મુદ્દા પર પણ અસર પડી શકે છે. બંને દેશો વચ્ચે 2030 સુધી દ્વિપક્ષીય વેપારને 500 અબજ ડોલર સુધી લઈ જવાનો લક્ષ્યાંક પણ ચર્ચામાં રહ્યો છે.
જોકે સપ્ટેમ્બરમાં ફરી બદલાઈ રહ્યું છે ચિત્ર
અહીં એક મહત્વની બાબત સમજવી જરૂરી છે. અમેરિકાએ 2026 દરમિયાન ભારતના LPG બજારમાં સૌથી મોટું સ્થાન મેળવ્યું હોવા છતાં સપ્ટેમ્બર સુધીમાં સપ્લાયનું ચિત્ર ફરી બદલાતું જોવા મળ્યું છે.
સપ્ટેમ્બર 2026ના તાજા શિપિંગ ડેટા અનુસાર, ભારતમાં અમેરિકન LPGની આવકમાં મોટો ઘટાડો થયો છે અને મહિનાના અત્યાર સુધીના આંકડામાં અમેરિકાનો હિસ્સો આશરે 16 ટકા રહ્યો હતો. બીજી તરફ UAEમાંથી આવતી સપ્લાયમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો હતો અને UAE ફરી સૌથી મોટો સપ્લાયર બન્યો હતો.
આથી ભારતની ઊર્જા નીતિનો મોટો મુદ્દો કોઈ એક દેશને પસંદ કરવાનો નથી. ભારતનું લક્ષ્ય એકથી વધુ દેશોમાંથી સપ્લાય મેળવીને જોખમ ઘટાડવાનું છે.
ભારત-અમેરિકા સંબંધોમાં ઊર્જા બની રહ્યું છે મહત્વનું ક્ષેત્ર
અમેરિકાના ડેપ્યુટી આસિસ્ટન્ટ સેક્રેટરી બેથની મોરિસને ભારત-અમેરિકા સંબંધો અંગે વાત કરતાં કહ્યું કે બંને દેશો વચ્ચેના સંબંધો છેલ્લા એક વર્ષમાં વધુ વ્યાપક બન્યા છે.
તેમણે ઊર્જા, સંરક્ષણ, વેપાર અને બહુપક્ષીય સહયોગને બંને દેશોના સંબંધોના મહત્વપૂર્ણ ક્ષેત્રો ગણાવ્યા. તેમણે ખાસ કરીને LPGનો ઉલ્લેખ કરતાં કહ્યું કે અમેરિકા હવે ભારતને LPG નિકાસ કરનારો સૌથી મોટો દેશ બન્યો છે.
આ નિવેદન એવા સમયે આવ્યું છે જ્યારે ભારત પોતાની ઊર્જા આયાતને વધુ વૈવિધ્યસભર બનાવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે. એટલે અમેરિકન LPGની વધેલી ખરીદી બંને દેશો વચ્ચેના વ્યાપારિક સંબંધોમાં એક મહત્વપૂર્ણ કડી બની શકે છે.
નાગરિક પરમાણુ ઊર્જામાં પણ સહયોગની શક્યતા
ભારત અને અમેરિકા વચ્ચે ઊર્જા સહયોગ માત્ર LPG સુધી સીમિત નથી. નાગરિક પરમાણુ ઊર્જાના ક્ષેત્રમાં પણ નવા વિકાસ માટે માળખું તૈયાર થઈ રહ્યું છે.
ભારતે 2025માં SHANTI Act પસાર કર્યો છે. આ કાયદા દ્વારા પરમાણુ ઊર્જા ક્ષેત્રમાં ખાનગી ક્ષેત્રની ભાગીદારી માટે કાનૂની માળખું તૈયાર કરવામાં આવ્યું છે. કાયદો પરમાણુ ઊર્જા અને ionising radiationના શાંતિપૂર્ણ ઉપયોગ માટે સંશોધન, વિકાસ અને અન્ય પ્રવૃત્તિઓને પણ આવરી લે છે.
ભારત સરકારે 2047 સુધીમાં પરમાણુ ઊર્જા ક્ષમતા 100 GW સુધી પહોંચાડવાનો લક્ષ્યાંક જાહેર કર્યો છે. આ માટે સરકારી અને ખાનગી ક્ષેત્રની ભાગીદારી વધારવાની દિશામાં પણ કામ ચાલી રહ્યું છે.
અમેરિકન અધિકારી મોરિસને પણ SHANTI Actનો ઉલ્લેખ કરતાં કહ્યું હતું કે ભારતે લાંબા સમય બાદ પોતાના પરમાણુ નિયમન માળખામાં ફેરફાર કર્યો છે અને બંને દેશો નાગરિક પરમાણુ સહયોગમાં આગળ વધી રહ્યા છે.
સંરક્ષણ અને વેપાર ક્ષેત્રમાં પણ વધતું જોડાણ
ભારત અને અમેરિકા વચ્ચે ઊર્જા ઉપરાંત સંરક્ષણ સહયોગ પણ મહત્વપૂર્ણ છે. બંને દેશો વચ્ચેના સંબંધોમાં વેપાર, સંરક્ષણ અને બહુપક્ષીય મંચો પર સહયોગ સતત ચર્ચામાં રહે છે.
મોરિસને ભારત-અમેરિકા સંબંધોને માત્ર કોઈ એક મુદ્દા સાથે જોડીને જોવાને બદલે અનેક ક્ષેત્રોમાં વિસ્તરતા સંબંધો તરીકે રજૂ કર્યા હતા. તેમના જણાવ્યા અનુસાર, બંને દેશો વચ્ચે વ્યાપારી કરારો, સંરક્ષણ સહયોગ અને Quad જેવા બહુપક્ષીય મંચો પર સહકાર પણ ચાલુ છે.
આથી LPGનો વધેલો વેપાર બંને દેશોના સંબંધોની મોટી તસવીરનો એક ભાગ છે.
ભારત માટે આ બદલાવનો અર્થ શું?
ભારત માટે સૌથી મોટો ફાયદો એ છે કે ઊર્જા સપ્લાય માટે એક જ પ્રદેશ પરની નિર્ભરતા ઓછી કરી શકાય. ગલ્ફ દેશો ભારત માટે હજુ પણ ખૂબ મહત્વપૂર્ણ છે, પરંતુ અમેરિકા સહિત અન્ય દેશોમાંથી LPG મેળવવાની ક્ષમતા ભારતને વૈશ્વિક સંકટ દરમિયાન વિકલ્પ આપે છે.
બીજી તરફ અમેરિકાને ભારત જેવા મોટા અને ઝડપથી વધતા LPG બજારમાં લાંબા ગાળાનો વેપાર મળી શકે છે. ભારતની ઊર્જાની જરૂરિયાત મોટી હોવાથી અમેરિકન LPG ઉત્પાદકો માટે પણ આ એક મહત્વપૂર્ણ બજાર છે.
પરંતુ લાંબા અંતરથી LPG લાવવાનો ખર્ચ, વૈશ્વિક ભાવ, શિપિંગ ખર્ચ અને ભૌગોલિક-રાજકીય પરિસ્થિતિ જેવા પરિબળો પણ મહત્વ ધરાવે છે. એટલે ભવિષ્યમાં ભારતનો LPG આયાતનો હિસ્સો કયા દેશમાંથી કેટલો રહેશે તે વૈશ્વિક પરિસ્થિતિ પ્રમાણે બદલાતો રહી શકે છે.
રશિયા, અમેરિકા અને ગલ્ફ—ભારતની સંતુલિત ઊર્જા નીતિ
આ સમગ્ર ઘટનાક્રમને જોતા એક વાત સ્પષ્ટ થાય છે કે ભારતની ઊર્જા ખરીદીનું ગણિત હવે વધુ વૈવિધ્યસભર બની રહ્યું છે.
ક્રૂડ ઓઇલ માટે રશિયા ભારતનો મહત્વપૂર્ણ સપ્લાયર છે, જ્યારે LPGમાં અમેરિકા 2026 દરમિયાન ખૂબ ઝડપથી આગળ આવ્યું. સાથે UAE, સાઉદી અરેબિયા, કતાર અને કુવૈત જેવા ગલ્ફ દેશો પણ ભારતીય ઊર્જા બજાર માટે મહત્વપૂર્ણ છે.
અર્થાત્ ભારત કોઈ એક દેશ પર સંપૂર્ણ નિર્ભર રહેવાને બદલે અલગ-અલગ સપ્લાયરો વચ્ચે સંતુલન જાળવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે. વૈશ્વિક રાજકારણમાં ઝડપથી બદલાતી પરિસ્થિતિને જોતા ઊર્જા સુરક્ષા માટે આ વૈવિધ્ય ભારતની આગામી નીતિમાં પણ મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
છેલ્લે, અમેરિકાથી LPGની વધેલી ખરીદીનો અર્થ માત્ર એટલો નથી કે ભારતે અમેરિકાને મોટો બિઝનેસ આપ્યો. આ ઘટનાની પાછળ ભારતની પોતાની ઊર્જા જરૂરિયાત, સપ્લાય સુરક્ષા અને વૈશ્વિક સંકટ દરમિયાન વિકલ્પો તૈયાર રાખવાની વ્યૂહરચના પણ છે. 2026માં અમેરિકાએ ભારતના LPG બજારમાં જે ઉછાળો મેળવ્યો તે બંને દેશોના વેપાર સંબંધોમાં મહત્વપૂર્ણ વિકાસ છે, જોકે સપ્ટેમ્બર સુધીના આંકડા બતાવે છે કે સપ્લાયનું ચિત્ર ફરી બદલાઈ શકે છે.
