ભૂમધ્ય સમુદ્રમાં તુર્કીની નવી ચાલથી અમેરિકા, ઇઝરાયેલ અને યુરોપમાં ચિંતા, લીબિયા સાથેના કરાર પાછળ શું છે મોટું ગણિત?
ભૂમધ્ય સમુદ્રમાં પોતાનો પ્રભાવ વધારવા માટે તુર્કીએ લીબિયા સાથે સમુદ્રી સીમાઓને લઈને મહત્વપૂર્ણ કરાર કર્યો છે. આ કરારથી તુર્કી માટે તેલ અને કુદરતી ખનિજ સંપત્તિની શોધના નવા રસ્તા ખૂલી શકે છે. જોકે, ગ્રીસથી લઈને અમેરિકા અને ઇઝરાયેલ સુધીના દેશો આ સમજૂતી સામે વાંધો ઉઠાવી રહ્યા છે. આખરે આ કરાર શું છે અને તેના કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકારણમાં હલચલ કેમ મચી છે?
આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકારણમાં સમુદ્ર માત્ર વેપાર કે પરિવહનનું માધ્યમ નથી, પરંતુ તેલ, ગેસ, કુદરતી સંસાધનો અને વ્યૂહાત્મક વર્ચસ્વની લડાઈનું પણ મોટું કેન્દ્ર છે. ભૂમધ્ય સમુદ્રમાં હાલમાં કંઈક આવું જ જોવા મળી રહ્યું છે. તુર્કી અને લીબિયા વચ્ચે થયેલા સમુદ્રી સીમા કરારે અનેક દેશોની ચિંતા વધારી દીધી છે.
શું છે તુર્કી અને લીબિયા વચ્ચેનો કરાર?
તુર્કી અને લીબિયા વચ્ચેનો આ કરાર મુખ્યત્વે ભૂમધ્ય સમુદ્રમાં બંને દેશોના સમુદ્રી અધિકારો અને સીમાઓ નક્કી કરવા સાથે સંબંધિત છે. વર્ષ 2019માં પણ બંને દેશો વચ્ચે આ પ્રકારની સમજૂતીની પ્રક્રિયા હાથ ધરવામાં આવી હતી. હવે લીબિયાની પૂર્વી સંસદે પણ આ કરારને મંજૂરી આપી હોવાનું અહેવાલમાં જણાવાયું છે.
આ કરારથી તુર્કી ભૂમધ્ય સમુદ્રના એવા વિસ્તારોમાં પોતાનો દાવો મજબૂત કરવા માગે છે, જ્યાં તેલ અને કુદરતી ગેસ સહિતના ખનિજ સંસાધનો હોવાની સંભાવના છે. બીજી તરફ, લીબિયાને આર્થિક લાભ અને તુર્કી સાથેના સહયોગથી આવક મેળવવાની તક મળી શકે છે.
અમેરિકા અને ઇઝરાયેલને કેમ છે વાંધો?
આ કરારનો વિરોધ માત્ર ગ્રીસ પૂરતો મર્યાદિત નથી. અમેરિકા અને ઇઝરાયેલ પણ આ સમજૂતીને લઈને અસહજ છે. અમેરિકાનું માનવું છે કે આ પ્રકારના એકપક્ષીય નિર્ણયથી પૂર્વીય ભૂમધ્ય સમુદ્રમાં તણાવ વધી શકે છે. અમેરિકાએ તમામ સંબંધિત દેશો સાથે ચર્ચા કરીને આગળ વધવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો છે.
ઇઝરાયેલને પણ આશંકા છે કે આ કરારથી તુર્કીનો પ્રાદેશિક પ્રભાવ વધી શકે છે અને સમુદ્રમાં અન્ય દેશોના અધિકારો પર અસર પડી શકે છે. ખાસ કરીને ગ્રીસ અને ઇઝરાયેલ વચ્ચે વધતા વ્યૂહાત્મક સહયોગના સંદર્ભમાં તુર્કીની આ ચાલને મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહી છે.
ગ્રીસ અને સાયપ્રસની ચિંતા શું છે?
ગ્રીસ આ કરારનો પહેલેથી જ વિરોધ કરી રહ્યું છે. તેનું કહેવું છે કે તુર્કી અને લીબિયાની સમજૂતીમાં ગ્રીસના ક્રીટ અને રોડ્સ જેવા મહત્વપૂર્ણ ટાપુઓના સમુદ્રી અધિકારોને પૂરતું મહત્ત્વ આપવામાં આવ્યું નથી.
આ વિવાદ માત્ર નકશા પરની સરહદો પૂરતો નથી. ભૂમધ્ય સમુદ્રમાં ઊર્જા સંસાધનો અને વીજળીના આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રોજેક્ટ્સ પણ તેની સાથે જોડાયેલા છે. આશરે 2.1 અબજ ડોલરના ગ્રેટ સી ઇન્ટરકનેક્ટર પ્રોજેક્ટ જેવા વીજળી જોડાણ પ્રોજેક્ટ પર પણ તેની અસર થવાની આશંકા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે.
બીજી તરફ, સાયપ્રસને પણ ચિંતા છે કે આ કરારથી પૂર્વીય ભૂમધ્ય સમુદ્રમાં સમુદ્રી અધિકારો અને ઊર્જા સંસાધનોને લઈને ચાલી રહેલા વિવાદો વધુ જટિલ બની શકે છે.
તુર્કી પોતાના નિર્ણયને યોગ્ય કેમ માને છે?
તુર્કીના વિદેશ મંત્રી હક્કાન ફિદાનનું કહેવું છે કે આ પ્રકારની સમજૂતી નવી નથી અને 2019 પહેલાં પણ આવી વ્યવસ્થા અસ્તિત્વમાં હતી. તેથી તુર્કી આ કરારને કાયદેસર અને યોગ્ય ગણાવી રહ્યું છે. અહેવાલ મુજબ, ઇજિપ્તે પણ આ સમજૂતીને સમર્થન આપ્યું છે.
આગળ શું થઈ શકે?
આ સમગ્ર વિવાદ હવે માત્ર તુર્કી અને લીબિયા વચ્ચેનો રહ્યો નથી. તેની સાથે અમેરિકા, ઇઝરાયેલ, ગ્રીસ, સાયપ્રસ અને યુરોપના વ્યૂહાત્મક હિતો જોડાઈ ગયા છે. આવનારા સમયમાં આ મુદ્દે રાજદ્વારી વાટાઘાટો અને કાયદાકીય દાવાઓ વધી શકે છે.
એક વાત સ્પષ્ટ છે કે ભૂમધ્ય સમુદ્રમાં તેલ અને ગેસના સંસાધનો જેટલા મહત્ત્વના છે, એટલું જ મહત્ત્વ ત્યાંના સમુદ્રી અધિકારોનું પણ છે. તુર્કીની આ સમજૂતી ભવિષ્યમાં આ સમગ્ર વિસ્તારના રાજકીય અને આર્થિક સમીકરણો બદલી શકે છે.
