સ્ટાર્ટઅપ ક્ષેત્રે ભારતનો નવો રેકોર્ડ: ₹૩ લાખ કરોડનું મૂલ્યાંકન અને ૧.૧૦ લાખથી વધુ લોકોને રોજગારી!
ભારતીય ઉદ્યોગ જગતમાં આજે એક અભૂતપૂર્વ ક્રાંતિનો પવન ફૂંકાઈ રહ્યો છે. એક સમય હતો જ્યારે ભારત માત્ર વિદેશી ટેકનોલોજી અને ઉત્પાદનો પર નિર્ભર રહેતું હતું, પરંતુ આજે ચિત્ર સંપૂર્ણપણે બદલાઈ ચૂક્યું છે. ભારતનું યુવાધન અને તાજેતરના નવીન વિચારો (ઇનોવેશન) દેશને એક નવી જ ઊંચાઈ પર લઈ જઈ રહ્યા છે. દેશમાં યુનિકોર્ન બનવાની ક્ષમતા ધરાવતા સ્ટાર્ટઅપ્સની સંખ્યામાં જે રીતે વિસ્ફોટક વધારો થયો છે, તે ભારતના સશક્ત ભવિષ્યની સાક્ષી પૂરે છે.
તાજેતરમાં બહાર પાડવામાં આવેલા ‘એએસકે પ્રાઇવેટ વેલ્થ હુરૂન ઇન્ડિયા ચીતા ઇન્ડેક્સ, ૨૦૨૬’ ના અહેવાલ મુજબ, આગામી પાંચ વર્ષમાં યુનિકોર્ન બનવાની રેસમાં સામેલ સ્ટાર્ટઅપ્સની સંખ્યા માત્ર પાંચ જ વર્ષમાં બે ગણીથી પણ વધીને ૧૧૦ પર પહોંચી ગઈ છે. આ આંકડો દર્શાવે છે કે ભારતીય ઉદ્યોગસાહસિકો હવે માત્ર દેશ પૂરતા સીમિત ન રહેતા વૈશ્વિક સ્તરે છવાઈ જવા માટે તૈયાર છે.
શું છે ‘ચીતા’, ‘ગેઝેલ’ અને ‘યુનિકોર્ન’? જાણો વર્ગીકરણ
હુરૂન રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ દ્વારા સ્ટાર્ટઅપ્સને તેમની મૂલ્યાંકન ક્ષમતા (Valuation) ના આધારે મુખ્યત્વે ત્રણ શ્રેણીઓમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે:
ચીતા (Cheetah): વર્ષ ૨૦૦૦ કે ત્યારપછી સ્થપાયેલી એવી બિન-સૂચિબદ્ધ (Non-listed) કંપનીઓ, જેનું વર્તમાન મૂલ્યાંકન ૨૦ કરોડથી પચાસ કરોડ ડોલર વચ્ચે હોય અને આગામી ૫ વર્ષમાં યુનિકોર્ન બનવાની પૂર્ણ ક્ષમતા ધરાવતી હોય.
ગેઝેલ (Gazelle): એવી ઉચ્ચ ક્ષમતા ધરાવતી કંપનીઓ કે જે આગામી ૩ વર્ષના ટૂંકા ગાળામાં ૧ અબજ ડોલરનું મૂલ્યાંકન પાર કરીને યુનિકોર્ન બની શકે છે.
યુનિકોર્ન (Unicorn): એવા ખાનગી સ્ટાર્ટઅપ્સ જેનું બજાર મૂલ્યાંકન ૧ અબજ ડોલર (આશરે રૂ. ૮,૩૦૦ કરોડથી વધુ) ની સપાટીને વટાવી ચૂક્યું છે.
અત્યારનો તાજેતરનો અહેવાલ મુખ્યત્વે ‘ચીતા’ શ્રેણીની કંપનીઓ પર કેન્દ્રિત છે, જે ભારતીય ઇકોસિસ્ટમની વાસ્તવિક તાકાત દર્શાવે છે.
₹૩ લાખ કરોડનું માર્કેટ કેપિટલાઇઝેશન અને ૧.૧૦ લાખ રોજગારી
હાલમાં ‘ચીતા’ ઇન્ડેક્સમાં સામેલ ૧૧૦ કંપનીઓનું કુલ મૂલ્યાંકન રૂ. ૩ લાખ કરોડથી પણ વધુ નોંધાયું છે. આ કંપનીઓનું સરેરાશ મૂલ્યાંકન આશરે રૂ. ૨,૮૨૦ કરોડ જેટલું થવા જાય છે. સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે આ કંપનીઓ માત્ર મૂડીનું સર્જન નથી કરી રહી, પરંતુ દેશના આશરે ૧.૧૦ લાખથી વધુ કુશળ યુવાનોને પ્રત્યક્ષ રોજગારી પૂરી પાડી રહી છે.
વર્ષ ૨૦૨૧માં જ્યારે આ સૂચકાંકની શરૂઆત થઈ ત્યારે આ યાદીમાં માત્ર ૫૪ કંપનીઓ સામેલ હતી. જે ૨૦૨૬ સુધીમાં વધીને ૧૧૦ થઈ ગઈ છે, એટલે કે પાંચ વર્ષમાં ૧૦૪ ટકાનો સીધો ઉછાળો જોવા મળ્યો છે. વાર્ષિક ધોરણે જોઈએ તો આ ચક્રવૃદ્ધિ દર આશરે ૧૫ ટકા જેટલો થાય છે.
આ વર્ષની યાદીની વાત કરીએ તો, કુલ ૪૩ નવી કંપનીઓએ આ યાદીમાં ગૌરવપૂર્ણ સ્થાન મેળવ્યું છે, જે આંકડો કુલ ચીતા કંપનીઓના ત્રીજા ભાગ કરતાં પણ વધુ છે.
પરંપરાગત આઈટીથી આગળ વધીને નવા ક્ષેત્રોમાં મુકાયો પગપેસારો
અગાઉ ભારતીય સ્ટાર્ટઅપ ક્ષેત્ર માત્ર ફાઇનાન્શિયલ ટેકનોલોજી (Fintech) કે ઇ-કોમર્સ પૂરતું મર્યાદિત ગણાતું હતું. પરંતુ હવે ભારતનો યુવા ઉદ્યોગસાહસિક કમ્ફર્ટ ઝોનમાંથી બહાર આવ્યો છે.
ચાલુ વર્ષે નવી સામેલ થયેલી ૪૩ કંપનીઓમાં ક્લીન ટ્રાન્સપોર્ટ અને ઇલેક્ટ્રિક વ્હીકલ ક્ષેત્રની કંપનીઓ જેવી કે ബ്ലૂ એનર્જી મોટર્સ, મેટર, પીએમઆઈ ઇલેક્ટ્રો મોબિલિટી અને રિવર મોબિલિટીનો સમાવેશ થાય છે.
આ ઉપરાંત એરોસ્પેસ અને ડિફેન્સ જેવા અતિ જટિલ ક્ષેત્રમાં સાગર ડિફેન્સ એન્જિનિયરિંગ, ધ્રુવ સ્પેસ અને દિગંતારા જેવી કંપનીઓએ પ્રવેશ કર્યો છે. તો આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) અને ટેકનોલોજી ક્ષેત્રે સિમ્પલીસ્માર્ટ, રોકેટ, ક્યુપીઆઈ-એઆઈ, ફ્લેમ અને ફ્રીહેન્ડ જેવી કંપનીઓએ પોતાનો દબદબો બનાવ્યો છે.
આંકડાકીય રીતે જોઈએ તો, એરોસ્પેસ અને ડિફેન્સ ક્ષેત્રમાં ચીતા કંપનીઓની સંખ્યા ૨૦૨૩માં માત્ર ૧ હતી જે વધીને ૨૦૨૬માં ૫ થઈ ગઈ છે. ઇલેક્ટ્રિક વ્હીકલ ક્ષેત્રે આ સંખ્યા ૪ થી વધીને ૮ અને ક્લીન ટેકનોલોજીમાં ૩ થી વધીને ૫ થઈ છે.
ક્ષેત્રવાર અને શહેરવાર પરિસ્થિતિ
ક્ષેત્રવાર વિશ્લેષણ કરવામાં આવે તો આજે પણ ફિનટેક (Fintech) ક્ષેત્ર ૧૭ ચીતા કંપનીઓ સાથે પ્રથમ સ્થાને છે. આ પછી સોફ્ટવેર-એઝ-એ-સર્વિસ (SaaS) ૧૬ કંપનીઓ સાથે બીજા અને ઇ-કોમર્સ ૧૨ કંપનીઓ સાથે ત્રીજા સ્થાને છે.
શહેરોની વાત કરીએ તો, ‘સિલિકોન વેલી ઓફ ઇન્ડિયા’ ગણાતું બેંગલુરુ ૩૬ ચીતા કંપનીઓ સાથે દેશમાં પ્રથમ ક્રમાંકે છે. તે પછી રાષ્ટ્રીય રાજધાની ક્ષેત્ર (NCR) ૨૫ કંપનીઓ સાથે બીજા નંબરે અને માયાનગરી મુંબઈ ૧૬ કંપનીઓ સાથે ત્રીજા ક્રમે આવે છે. આ શહેરો ભારતના આર્થિક અને ટેકનોલોજીકલ વિકાસના મુખ્ય એન્જિન બની રહ્યા છે.
વિપરીત વૈશ્વિક સંજોગો વચ્ચે ભારતીય સ્થાપકોની મક્કમતા
હુરૂન ઇન્ડિયાના ફાઉન્ડર અને મુખ્ય સંશોધક અનસ રહેમાન જુનૈદે જણાવ્યું હતું કે, “છેલ્લા કેટલાક સમયથી મધ્ય પૂર્વ (મિડલ ઈસ્ટ) માં ચાલી રહેલી વૈશ્વિક અસ્થિરતા અને આર્થિક પડકારો વચ્ચે ધંધો ઊભો કરવો સરળ નહોતો. આમ છતાં, ભારતીય સ્થાપકોએ (Founders) હિંમત હાર્યા વિના નવી કંપનીઓનું નિર્માણ ચાલુ રાખ્યું છે અને તેને સફળતાપૂર્વક આગળ વધારી રહ્યા છે.”
તેમણે વધુમાં ઉમેર્યું કે, પાંચ વર્ષ પહેલાં એવી ચર્ચા થતી હતી કે ભારતે માત્ર કન્ઝ્યુમર ઇન્ટરનેટ એપ્લિકેશન્સ બનાવવાને બદલે સ્પેસ ટેકનોલોજી, ગ્રીન એનર્જી અને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ જેવા ગંભીર અને ભવિષ્યલક્ષી ક્ષેત્રો પર ધ્યાન આપવું જોઈએ. આજનો આ ચીતા ઇન્ડેક્સ એ વાતની સાબિતી છે કે ભારત તે દિશામાં ખૂબ જ ઝડપથી આગળ વધી રહ્યું છે.
