સોના પ્રત્યે બદલાયો ભારતીયોનો મિજાજ: દાગીના બદલવાને બદલે સીધી રોકડ લેવાનો ટ્રેન્ડ કેમ વધ્યો?
ભારતીય સંસ્કૃતિ અને પરિવારોમાં સોનાને માત્ર એક ધાતુ કે દાગીનો નહીં, પરંતુ ઘરની લક્ષ્મી અને અત્યંત કપરા સમયની સાથી માનવામાં આવે છે. સામાન્ય રીતે એવું જોવામાં આવ્યું છે કે ભારતીય ઘરોમાંથી સોનું ત્યારે જ બહાર નીકળે છે જ્યારે પરિવાર કોઈ મોટી આર્થિક કટોકટી કે ભારે તકલીફમાં હોય. જો કે, વર્ષ ૨૦૨૬ ના એપ્રિલથી જૂન દરમિયાનના છેલ્લા ત્રણ મહિનાના આંકડા કંઈક જુદી જ વાર્તા કહી રહ્યા છે. આ સમયગાળા દરમિયાન ભારતીય પરિવારોએ પોતાના ઘરોમાંથી આશરે ૫૦ ટન સોનું બજારમાં વેચી દીધું છે. જો આ ત્રણ મહિના દરમિયાન સોનાની સરેરાશ કિંમત પ્રતિ ૧૦ ગ્રામ આશરે ₹૧.૫૧ લાખ ગણવામાં આવે, તો ભારતીયોએ અંદાજે ₹૭૬,૦૦૦ કરોડનું સોનું રોકડેથી વેચ્યું છે. આ આંકડો માત્ર આશ્ચર્યજનક નથી, પરંતુ ભારતીય ગ્રાહકોની બદલાતી માનસિકતાનો પુરાવો છે.
પરંપરાગત વલણમાં મોટો બદલાવ: મજબૂરી નહીં, સ્માર્ટ પ્રોફિટ બુકિંગ
સૌથી રસપ્રદ વાત એ છે કે આ વખતે સોનાનું આટલું મોટું વેચાણ કોઈ આર્થિક લાચારી અથવા કટોકટીના કારણે નથી થયું. વાસ્તવમાં, ભારતીય પરિવારો હવે સોના પ્રત્યેના પોતાના દાયકાઓ જૂના ભાવનાત્મક વલણને બદલી રહ્યા છે. સોનાને હવે માત્ર લોકરમાં રાખવાની કાયમી સંપત્તિ તરીકે જોવાના બદલે એક સક્રિય ‘રોકાણના સાધન’ (Investment Asset) તરીકે જોવામાં આવી રહ્યું છે.
ઇન્ડિયા બુલિયન એન્ડ જ્વેલર્સ એસોસિએશન (IBJA) ના ડેટા અનુસાર, ચાલુ નાણાકીય વર્ષના એપ્રિલ-જૂન ક્વાર્ટરમાં ગ્રાહકોએ આશરે ૫૦ ટન જૂનું સોનું વેચ્યું છે, જે ગયા વર્ષના સમાન ગાળાની સરખામણીએ ૪૩ ટકાનો જંગી વધારો દર્શાવે છે. બજારના નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે સોનાના ભાવો જ્યારે ઇતિહાસની સર્વોચ્ચ સપાટીએ હતા, ત્યારે ગ્રાહકોએ તેનો મહત્તમ નફો (Profit Booking) મેળવવાની તક ઝડપી લીધી છે.
દાગીના બદલવાને બદલે સીધી રોકડ મેળવવાનો નવો ટ્રેન્ડ
ભારતમાં સદીઓથી એવી પ્રથા રહી છે કે લોકો પોતાના ઘરનું જૂનું સોનું કે દાગીના જ્વેલર્સને આપીને તેના બદલામાં નવા ઘાટના દાગીના ખરીદતા હોય છે, જેને એક્સચેન્જ કહેવામાં આવે છે. પરંતુ આ વખતે ચિત્ર સાવ અલગ છે. મોટી સંખ્યામાં લોકો પોતાના જૂના દાગીના વેચીને સોની પાસેથી નવું સોનું લેવાના બદલે સીધી રોકડ (Cash) હાથમાં લઈ રહ્યા છે.
IBJA ના રાષ્ટ્રીય સચિવ સુરેન્દ્ર મહેતાના જણાવ્યા મુજબ, આ વર્ષની શરૂઆતમાં સોનાનો ભાવ પ્રતિ ૧૦ ગ્રામ ₹૧.૮૦ લાખની ઐતિહાસિક સપાટી પર પહોંચી ગયો હતો. ત્યાર પછીના મહિનાઓમાં ભાવ ઘટીને પ્રતિ ૧૦ ગ્રામ ₹૧.૪૦ લાખની આસપાસ આવી ગયા છે. સામાન્ય ગ્રાહકો અને રોકાણકારોમાં એવો ભય વ્યાપી ગયો છે કે આગામી સમયમાં આ કિંમતો વધુ ઘટીને ₹૧.૨૦ લાખ સુધી પહોંચી શકે છે. આ જ કારણ છે કે વધુ નુકસાન વેઠવું ન પડે અને ઊંચા ભાવનો લાભ મળી જાય, તે માટે લોકો સોનું વેચીને રોકડ ઘરભેગી કરી રહ્યા છે.
ગોલ્ડ રિસાયક્લિંગ ઉદ્યોગને બૂસ્ટર ડોઝ
ગ્રાહકો દ્વારા જૂના સોનાના આ આક્રમક વેચાણને કારણે દેશના ગોલ્ડ રિસાયક્લિંગ ઉદ્યોગમાં જોરદાર તેજી જોવા મળી રહી છે. મુથૂટ એક્ઝિમના અહેવાલો દર્શાવે છે કે દેશભરમાં આવેલા તેમના ગોલ્ડ પોઈન્ટ્સ પર જૂના સોનાના વેચાણમાં આશરે ૪૦ ટકાનો ઉછાળો આવ્યો છે. આજનો ગ્રાહક સોનું વેચવા માટે અસંગઠિત સ્થાનિક સોનીઓ પર ભરોસો કરવાના બદલે પારદર્શક અને કોર્પોરેટ ચેનલોને વધુ પસંદ કરી રહ્યો છે. આ એકત્રિત થયેલા જૂના સોનાને શુદ્ધ કરીને ૨૪-કેરેટ સોનાના બિસ્કિટ કે સિક્કા બનાવતી કંપનીઓ અને મોટી જ્વેલરી બ્રાન્ડ્સને મોકલવામાં આવે છે.
વિદેશી આયાત પરની નિર્ભરતા ઘટશે: અર્થતંત્ર માટે સકારાત્મક
એક અંદાજ પ્રમાણે ભારતીય ઘરો અને મંદિરો પાસે આશરે ૩૦,૦૦૦ ટન સોનાનો અણનમ ભંડાર છે, જે વિશ્વની કોઈપણ કેન્દ્રીય બેંક કરતાં ઘણો વધારે છે. ભારત પોતાની સોનાની સ્થાનિક માંગને પૂરી કરવા માટે મોટા પાયે વિદેશથી સોનાની આયાત કરે છે. નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૬ માં ભારતે રેકોર્ડ $૭૨.૪ બિલિયનનું સોનું બહારથી મંગાવ્યું હતું, જેના કારણે દેશની ચાલુ ખાતાની ખાધ પર દબાણ આવે છે.
જો ચાલુ વર્ષ દરમિયાન દેશમાં અંદાજ મુજબ ૨૦૦ થી ૨૫૦ ટન જૂનું સોનું રિસાયકલ થઈને બજારમાં પાછું ફરે, તો ભારતની વિદેશી આયાત પરની નિર્ભરતામાં મોટો ઘટાડો થઈ શકે છે. સ્થાનિક સ્તરે જ સોનાની ઉપલબ્ધતા વધવાથી ઘરઆંગણાના જેમ્સ એન્ડ જ્વેલરી ઉદ્યોગને કાચો માલ સરળતાથી મળશે અને દેશનું વિદેશી હૂંડિયામણ પણ બચશે. આમ, ભારતીયોનું સોનું વેચવું એ કોઈ આર્થિક લાચારી નથી, પરંતુ બદલાતા સમય સાથે નાણાકીય રીતે વધુ સજાગ બનવાનું એક સ્માર્ટ પગલું છે.
