ભારતની દરિયાઈ સુરક્ષા બનશે વધુ અભેદ્ય: ગૃહમંત્રી અમિત શાહે ‘બ્યુરો ઓફ પોર્ટ સિક્યુરિટી’ (BoPS) ના ગઠનનો માર્ગ મોકળો કર્યો
ભારતની દરિયાઈ સુરક્ષા અને બંદર માળખાને મજબૂત કરવાની દિશામાં કેન્દ્ર સરકારે એક ઐતિહાસિક પગલું ભર્યું છે. કેન્દ્રીય ગૃહ અને સહકારિતા મંત્રી અમિત શાહે 19 ડિસેમ્બર 2025 ના રોજ એક ઉચ્ચ સ્તરીય બેઠકમાં ‘બ્યુરો ઓફ પોર્ટ સિક્યુરિટી’ (BoPS) નામના એક નવા વૈધાનિક મંડળના ગઠનને મંજૂરી આપી છે. આ પગલું દેશની દરિયાઈ સુરક્ષા પ્રણાલીને નવી ઊંચાઈઓ પર લઈ જવા અને ઉભરતા પડકારોનો સામનો કરવા માટે લેવામાં આવ્યું છે.
કાનૂની આધાર અને સંગઠનાત્મક માળખું
બ્યુરો ઓફ પોર્ટ સિક્યુરિટીની રચના મર્ચન્ટ શિપિંગ એક્ટ, 2025 ની કલમ 13 ની જોગવાઈઓ હેઠળ એક વૈધાનિક સંસ્થા તરીકે કરવામાં આવશે. આ નવું સંગઠન બ્યુરો ઓફ સિવિલ એવિએશન સિક્યુરિટી (BCAS) ની તર્જ પર કામ કરશે અને તે બંદર, શિપિંગ અને જળમાર્ગ મંત્રાલય (MoPSW) ના વહીવટી નિયંત્રણ હેઠળ રહેશે.
સંગઠનના નેતૃત્વ માટે નીચે મુજબની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે:
- તેના વડા ડાયરેક્ટર જનરલ (DG) સ્તરના વરિષ્ઠ આઈપીએસ (IPS) અધિકારી હશે.
- શરૂઆતના એક વર્ષના સંક્રમણ સમયગાળા દરમિયાન, ડાયરેક્ટર જનરલ (શિપિંગ) જ BoPS ના ડાયરેક્ટર જનરલ તરીકેનો વધારાનો હવાલો સંભાળશે.
જોખમ-આધારિત સુરક્ષા વ્યૂહરચના
અમિત શાહે નિર્દેશ આપ્યો છે કે બંદરો પર સુરક્ષાના પગલાં “તબક્કાવાર અને જોખમ-આધારિત” (Graded and risk-based) રીતે લાગુ કરવા જોઈએ. આ અંતર્ગત દરેક બંદરની સંવેદનશીલતા, તેની ભૌગોલિક સ્થિતિ, વ્યાપારી ક્ષમતા અને જોખમ પ્રોફાઇલનું સાવચેતીપૂર્વક વિશ્લેષણ કરવામાં આવશે. આ નિયમ માત્ર સરકારી બંદરો સુધી મર્યાદિત નહીં હોય, પરંતુ મુન્દ્રા અને કૃષ્ણપટ્ટનમ જેવા ખાનગી બંદરો માટે પણ આ સુરક્ષા નિયમો અને ઓડિટનું પાલન કરવું ફરજિયાત રહેશે.
સાયબર સુરક્ષા પર વિશેષ ભાર
બંદરો પર વધી રહેલા ડિજિટલાઇઝેશનને ધ્યાનમાં રાખીને, સાયબર સુરક્ષા BoPS ના મુખ્ય કાર્યોમાંનું એક હશે. આ માટે એક વિશેષ સાયબર ડિવિઝન બનાવવામાં આવશે જે પોર્ટ આઈટી (IT) ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને ડિજિટલ જોખમોથી સુરક્ષિત રાખશે અને સુરક્ષા સંબંધિત માહિતીના સમયસર આદાન-પ્રદાનને સુનિશ્ચિત કરશે.
CISF ની ભૂમિકા અને ક્ષમતા નિર્માણ
સુરક્ષા માળખાને વધુ મજબૂત કરવા માટે કેન્દ્રીય ઔદ્યોગિક સુરક્ષા દળ (CISF) ને બંદરો માટે ‘માન્યતા પ્રાપ્ત સુરક્ષા સંગઠન’ (RSO) તરીકે નામાંકિત કરવામાં આવ્યું છે. CISF ની મુખ્ય જવાબદારીઓ નીચે મુજબ રહેશે:
- બંદર સુવિધાઓનું સુરક્ષા મૂલ્યાંકન કરવું અને સુરક્ષા યોજનાઓ તૈયાર કરવી.
- બંદર સુરક્ષામાં રોકાયેલી ખાનગી સુરક્ષા એજન્સીઓ (PSAs) ને તાલીમ આપવી અને તેમની ક્ષમતા વધારવી.
- એ સુનિશ્ચિત કરવું કે માત્ર લાઇસન્સ પ્રાપ્ત અને પ્રમાણિત ખાનગી એજન્સીઓ જ આ ક્ષેત્રમાં કામ કરે.
આર્થિક મહત્વ અને ભવિષ્યની રાહ
ભારતના કુલ વેપારના આશરે 95% જથ્થો (Volume) અને 70% મૂલ્ય (Value) દરિયાઈ માર્ગો દ્વારા પસાર થાય છે, જે દેશની અર્થવ્યવસ્થામાં આ ક્ષેત્રની કેન્દ્રીય ભૂમિકા દર્શાવે છે. તાજેતરના વર્ષોમાં ભારતીય બંદરોની કાર્યક્ષમતામાં સુધારો થયો છે, જેનાથી જહાજોનો સરેરાશ ટર્નઅરાઉન્ડ સમય 93 કલાકથી ઘટીને 48 કલાક રહી ગયો છે.
BoPS ની રચના માત્ર દરિયાઈ જોખમો સામે ભારતની સજ્જતા વધારશે એટલું જ નહીં, પરંતુ વ્યાપારી અને વ્યૂહાત્મક બંદરો પર સુરક્ષા પ્રોટોકોલનું માનકીકરણ પણ કરશે. સરકારનો ઉદ્દેશ્ય છે કે દરિયાઈ સુરક્ષાના ક્ષેત્રમાં વિકસિત આ શ્રેષ્ઠ અનુભવોને ભવિષ્યમાં ઉડ્ડયન સુરક્ષા ક્ષેત્રે પણ લાગુ કરવામાં આવે.
જે રીતે આકાશની સુરક્ષાની જવાબદારી BCAS પાસે છે, હવે ભારતના વિશાળ દરિયાકાંઠા અને બંદરોની ડિજિટલ અને ભૌતિક સુરક્ષાની કમાન ‘બ્યુરો ઓફ પોર્ટ સિક્યુરિટી’ ના હાથમાં હશે.
