મિસાઇલો પછી હવે ઈરાનના અર્થતંત્ર પર પ્રહાર: ટ્રમ્પની નવી વ્યૂહરચના કેટલી ફળદાયી નીવડશે?
મધ્ય પૂર્વમાં અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે ચાલતો સંઘર્ષ હવે એક અત્યંત નિર્ણાયક અને નવો મોડ લઈ રહ્યો છે. લશ્કરી કાર્યવાહી અને મિસાઇલ હુમલાઓના તબક્કા બાદ, અમેરિકી પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે ઈરાનને ઘૂંટણિયે લાવવા માટે આર્થિક ઘેરાબંધીનો માર્ગ પસંદ કર્યો છે. આ નવી વ્યૂહરચના હેઠળ, અમેરિકા ઈરાનના તેલ નિકાસ, શિપિંગ નેટવર્ક અને બેંકિંગ વ્યવસ્થાને નિશાનો બનાવીને તેની આર્થિક કરોડરજ્જુ તોડી નાખવા માંગે છે.
પરંતુ સવાલ એ ઊભો થાય છે કે શું ચાઇનાનું સમર્થન અને ઈરાનનું વિશાળ ‘શેડો ફ્લીટ’ નેટવર્ક રહેતા ટ્રમ્પની આ આર્થિક વ્યૂહરચના સફળ થઈ શકશે? આ સમગ્ર ઘટનાક્રમ માત્ર આ બે દેશો સુધી સીમિત નથી, પરંતુ વૈશ્વિક ઊર્જા બજાર અને ભારત જેવા તેલ આયાતકાર દેશો માટે પણ તેના ઊંડા પરિણામો છે.
લશ્કરી કાર્યવાહીથી આર્થિક દબાણ તરફ: અમેરિકાએ વ્યૂહરચના કેમ બદલી?
મહિનાઓ સુધી ચાલેલા લશ્કરી તણાવ અને હવાઈ હુમલાઓ છતાં તેહરાનનો પરાભવ થઈ શક્યો નથી. સતત સૈન્ય કાર્યવાહી કરવાથી અમેરિકા માટે આર્થિક બોજ, શસ્ત્રોનો વપરાશ અને પોતાના સૈનિકોનું જોખમ વધી રહ્યું હતું. આ સંજોગોમાં, પ્રમુખ ટ્રમ્પે વધુ મોટા સૈન્ય હુમલાઓ કરવાને બદલે ઈરાન પર મહત્તમ આર્થિક દબાણ (Maximum Economic Pressure) લાવવાનો નિર્ણય કર્યો છે.
અમેરિકાની પ્રાથમિકતા ઈરાનની આવકના મુખ્ય સ્ત્રોતોને બ્લોક કરવાની છે:
સૈન્ય ફંડિંગ રોકવું: ઈરાન તેના ક્રાંતિકારી ગાર્ડ્સ (IRGC) અને ક્ષેત્રીય પ્રોક્સી જૂથોને જે ભંડોળ પૂરું પાડે છે તેને અટકાવવું.
આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાંથી બહાર કરવું: ઈરાની તેલના ખરીદદારો પર કડક પ્રતિબંધો લાદીને તેને વૈશ્વિક વેપારથી અલગ-થલગ કરવું.
વાટાઘાટો માટે મજબૂર કરવું: અર્થતંત્ર ખાડે જવાથી દેશમાં ઊભો થતો આંતરિક અસંતોષ તેહરાનને નવી દિલ્હી કે વોશિંગ્ટન સાથે નવી શરતો પર વાટાઘાટો કરવા મજબૂર કરશે તેવી આશા.
ઈરાનનું તેલ ક્ષેત્ર: અમેરિકી નિશાન અને ચીનનું રક્ષણ
ઈરાનના અર્થતંત્રનો મુખ્ય આધાર તેની ક્રૂડ ઓઇલ (કચું તેલ) ની નિકાસ છે. જો અમેરિકા આ તેલના વેચાણને સંપૂર્ણપણે બંધ કરી શકે, તો ઈરાનનું અર્થતંત્ર ક્ષણભરમાં ધરાશાયી થઈ જાય. પરંતુ આ વ્યૂહરચનાની સામે સૌથી મોટો ખડક બનીને ઊભું છે ચીન.
અમેરિકન-ચાઇનીઝ ઇકોનોમિક એન્ડ સિક્યોરિટી રિવ્યુ કમિશનના અહેવાલો મુજબ, ઈરાન જે તેલની નિકાસ કરે છે તેનો લગભગ 90% હિસ્સો એકલું ચીન ખરીદે છે. ચીનની નાની અને સ્વતંત્ર રિફાઇનરીઓ, જેમને ‘ટીપોટ રિફાઇનરીઝ’ (Teapot Refineries) કહેવામાં આવે છે, તે ઈરાની તેલની મુખ્ય ગ્રાહક છે. આ રિફાઇનરીઓ અમેરિકી નાણાકીય પ્રણાલીથી અલગ રહીને કામ કરે છે, જેથી તેમના પર અમેરિકી પ્રતિબંધોની ખાસ અસર થતી નથી.
ઈરાને પણ અમેરિકી પ્રતિબંધોથી બચવા માટે વર્ષોથી અનોખા રસ્તાઓ વિકસાવ્યા છે:
શેડો ફ્લીટ (Shadow Fleet): ઈરાન પોતાના તેલના ટેન્કરોની ઓળખ, ધ્વજ અને જીપીએસ લોકેશન છુપાવીને આંતરરાષ્ટ્રીય દરિયામાં તેલનું ટ્રાન્સફર (Ship-to-Ship transfer) કરે છે.
વૈકલ્પિક નાણાકીય નેટવર્ક: તેલના બદલામાં અન્ય સામાન મેળવવો (Barter system) અથવા ડોલર સિવાયની ચલણો (જેમ કે યુઆન) માં ચૂકવણી મેળવવી.
આ જ કારણ છે કે યુદ્ધના વાદળો વચ્ચે પણ ઈરાને દરરોજ લાખો બેરલ તેલની નિકાસ કરીને અબજો ડોલરની કમાણી ચાલુ રાખી છે, જે અમેરિકી યોજના સામે મોટો પડકાર છે.
શિપિંગ અને બેંકિંગ નેટવર્ક પર ઘેરાબંધી
માત્ર તેલના કુવાઓ કે ટેન્કરો જ નહીં, અમેરિકાએ હવે ઈરાન સાથે જોડાયેલી વૈશ્વિક બેંકિંગ અને દરિયાઈ વિમા (Insurance) કંપનીઓ પર પણ શિકંજો કસવાનું શરૂ કર્યું છે.
અમેરિકી નાણા મંત્રાલય (US Treasury) ઈરાન સાથે વ્યવહાર કરતી વિદેશી બેંકોને ચેતવણી આપી રહ્યું છે કે જો તેઓ ઈરાની ખાતાઓ સાથે વ્યવહાર કરશે, તો તેમને વૈશ્વિક SWIFT નેટવર્કમાંથી બહાર ધકેલી દેવાશે. આ ઉપરાંત, ઈરાની તેલ વહન કરતા જહાજોને વિમો આપતી કંપનીઓ પર પણ દબાણ લાવવામાં આવી રહ્યું છે, જેથી દરિયાઈ માર્ગે તેલ મોકલવું અત્યંત જોખમી અને મોંઘું બની જાય.
સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ: વૈશ્વિક ઊર્જા સંકટનું કેન્દ્રબિંદુ
આ આર્થિક યુદ્ધનું સૌથી સંવેદનશીલ કેન્દ્ર ‘સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ’ (Strait of Hormuz) છે. આ સાંકડો દરિયાઈ માર્ગ વિશ્વના કુલ તેલ પુરવઠાના પાંચમા ભાગ (લગભગ 20%) ના વહન માટે જવાબદાર છે. ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચેના તણાવ અને વાટાઘાટોમાં પડેલા વિરોધના કારણે વૈશ્વિક બજારમાં તેલના ભાવમાં તીવ્ર ઉછાળો જોવા મળ્યો છે.
બ્રિન્ટ ક્રૂડ અને WTI ના ભાવો વધવાથી વૈશ્વિક સ્તરે મોંઘવારી વધવાનો ભય ઊભો થયો છે. ઈરાને અગાઉ પણ ધમકી આપેલી છે કે જો તેની તેલ નિકાસ સંપૂર્ણપણે બંધ કરવામાં આવશે, તો તે હોર્મુઝની સાધનસંપન્ન ગલીમાંથી અન્ય દેશોના તેલ ટેન્કરોને પણ પસાર થવા દેશે નહીં. આ પરિસ્થિતિ વિશ્વભરના તેલ બજાર માટે ભારે અસ્થિરતા સર્જી શકે છે.
શું આ વ્યૂહરચના સફળ થશે? આર્થિક દબાણના ફાયદા અને મર્યાદાઓ
ટ્રમ્પની આ નવી નીતિના કેટલાક સ્પષ્ટ અસરો અને મર્યાદાઓ છે:
ફાયદા:
ઓછું સૈન્ય જોખમ: અમેરિકી સૈનિકોના જીવનનું જોખમ ટળે છે અને લાંબા સૈન્ય યુદ્ધના વિશાળ ખર્ચમાંથી મુક્તિ મળે છે.
લાંબાગાળાની અસર: પ્રતિબંધો ધીમે ધીમે ઈરાની ચલણ (રિયાલ) નું મૂલ્ય ઘટાડે છે, જેનાથી દેશમાં ફુગાવો વધે છે અને આંતરિક દબાણ સર્જાય છે.
મર્યાદાઓ:
સમય સદ્ધરતા: આર્થિક પ્રતિબંધોનું પરિણામ તાત્કાલિક મળતું નથી. ઈરાની શાસન ભૂતકાળમાં પણ દાયકાઓ સુધી પ્રતિબંધો સહન કરીને ટકી રહ્યું છે.
ચીન અને રશિયાનું સમર્થન: જ્યાં સુધી ચીન ઈરાનનું તેલ ખરીદતું રહેશે અને રશિયા તેને કૂટનીતિક ટેકો આપતું રહેશે, ત્યાં સુધી ઈરાનને આર્થિક રીતે સંપૂર્ણપણે અલગ કરવું અશક્ય છે.
વૈશ્વિક મોંઘવારીનો ભય: તેલના ભાવ વધવાથી માત્ર ઈરાનને જ નહીં, પણ અમેરિકાના મિત્ર દેશોને પણ આર્થિક નુકસાન સહન કરવું પડે છે.
ભારત માટે ચિંતાનું કારણ કેમ?
ભારત પોતાની ક્રૂડ ઓઇલની જરૂરિયાતનો 80% થી વધુ હિસ્સો આયાત કરે છે. મધ્ય પૂર્વમાં ઊભી થયેલી આ અસ્થિરતા ભારત માટે સીધી આર્થિક ચિંતા નોતરે છે:
ઈમ્પોર્ટ બિલમાં વધારો: ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં પ્રતિ બેરલ થોડો પણ વધારો થાય તો ભારતનું આયાત બિલ અબજો ડોલર વધી જાય છે.
રૂપિયા પર દબાણ: તેલની આયાત માટે વધુ ડોલર ચૂકવવા પડતા ભારતીય રૂપિયાના મૂલ્યમાં ઘટાડો થાય છે.
મોંઘવારીનો માર: તેલ અને શિપિંગ મોંઘું થવાથી દેશમાં પેટ્રોલ-ડીઝલ, લોજિસ્ટિક્સ અને નિત્યવપરાશની ચીજો મોંઘી બને છે.
ચાબહાર બંદર પર અસર: ભારત ઈરાનમાં ચાબહાર બંદરના વિકાસમાં રોકાણ કરી રહ્યું છે. અમેરિકી પ્રતિબંધો કડક થવાથી આ પ્રોજેક્ટની ગતિ ધીમી પડી શકે છે.
