અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેનો તણાવ ચરમસીમાએ: હોર્મુઝની સામુદ્રધુની ૨૦૨૯ સુધી બંધ રાખવાની ઈરાનની ચીમકી
અમેરિકાના પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ અને ઈરાન વચ્ચેનો રાજકીય અને સૈન્ય તણાવ ઓછો થવાનું નામ નથી લઈ રહ્યો. વોશિંગ્ટન તરફથી આકરા આર્થિક અને સૈન્ય દબાણ હોવા છતાં તેહરાને અમેરિકા સામે ઝૂકવાનો સાફ ઈનકાર કરી દીધો છે. ઈરાને વૈશ્વિક વેપાર માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવતી ‘હાર્ટ ઓફ ઓઈલ’ ગણાતી હોર્મુઝની સામુદ્રધુની (Strait of Hormuz) ને લઈને એક મોટો અને આક્રમક નિર્ણય લીધો છે. ઈરાને સ્પષ્ટ ઘોષણા કરી છે કે જ્યાં સુધી ૨૦૨૯માં ટ્રમ્પનો કાર્યકાળ પૂરો નહીં થાય ત્યાં સુધી તે અમેરિકા સાથે કોઈ સીધી વાટાઘાટો કરશે નહીં અને હોર્મુઝનો દરિયાઈ માર્ગ પણ બંધ રાખશે.
ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના કાર્યકાળ સુધી વાટાઘાટોનો ઈનકાર
ઈરાનના સંસદ અધ્યક્ષ મોહમ્મદ બાકેર ગાલીબાફના વરિષ્ઠ સલાહકાર માજિદ શૌકરીએ સોશિયલ મીડિયા પર ઈરાનનું વલણ સ્પષ્ટ કરતા જણાવ્યું છે કે તેહરાન હવે ૨૦ જાન્યુઆરી, ૨૦૨૯ સુધી રાહ જોવા તૈયાર છે. ઈરાનનું માનવું છે કે ટ્રમ્પ પ્રશાસન સાથે કોઈપણ પ્રકારનો ન્યાયી કરાર શક્ય નથી.
ઈરાનની નવી રણનીતિ મુજબ, દેશ ના તો સીધા યુદ્ધમાં ઉતરશે કે ના તો ઉતાવળે કોઈ કરાર કરશે. ઈરાન એવી પરિસ્થિતિ ઊભી કરવા માંગે છે જેને ‘ના યુદ્ધ, ના શાંતિ’ (Neither War Nor Peace) કહેવાય. આ વ્યુહરચના હેઠળ અનિશ્ચિતતા જાળવી રાખીને અમેરિકા પર દબાણ બનાવવામાં આવશે. ઈરાનના વિદેશ મંત્રી અબ્બાસ અરાગચીના જણાવ્યા મુજબ, હાલ બંને દેશો વચ્ચે કોઈ સીધી વાટાઘાટો ચાલી રહી નથી, માત્ર ત્રીજા દેશો દ્વારા સંદેશાઓની આપ-લે થઈ રહી છે.
ઈરાનની ત્રણ આકરી શરતો: $૩૦૦ અબજનું વળતર
ઈરાને અમેરિકા સામે ટેબલ પર બેસીને વાત કરવા માટે ત્રણ મુખ્ય શરતો મૂકી છે. જ્યારે સુધી અમેરિકા આ શરતોનો સ્વીકાર ન કરે ત્યાં સુધી ઈરાન પીછેહઠ કરવાના મૂડમાં નથી:
૩૦૦ અબજ ડોલરનું વળતર: આર્થિક પ્રતિબંધો અને યુદ્ધ જેવી સ્થિતિને કારણે થયેલા નુકસાન બદલ અમેરિકા ઈરાનને $૩૦૦ અબજનો દંડ આપે.
જપ્ત થયેલી સંપત્તિઓની મુક્તિ: આંતરરાષ્ટ્રીય બેંકો અને અમેરિકામાં જપ્ત કરાયેલા ઈરાની ફંડ અને સંપત્તિઓને તુરંત મુક્ત કરવામાં આવે.
અમેરિકી દળોની વાપસી: મધ્ય પૂર્વ (મિડલ ઈસ્ટ) ના પ્રદેશોમાંથી તમામ અમેરિકી સૈન્ય દળોને પાછા બોલાવવામાં આવે.
ઈરાની રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ્સ (IRGC) ના પ્રવક્તા હુસેન મોહેબીએ ચેતવણી આપી છે કે જ્યાં સુધી આ માંગણીઓ સંતોષવામાં નહીં આવે ત્યાં સુધી હોર્મુઝનો માર્ગ ખોલવામાં આવશે નહીં. તેમણે ઉમેર્યું કે હવે આ માર્ગ માત્ર વેપારી માર્ગ નથી રહ્યો પરંતુ યુદ્ધનું મેદાન બની ચૂક્યો છે.
સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝનું વૈશ્વિક આર્થિક મહત્વ
હોર્મુઝની સામુદ્રધુની એ ઓમાન અને ઈરાન વચ્ચે આવેલો એક અત્યંત સાંકડો પરંતુ વ્યૂહાત્મક દરિયાઈ માર્ગ છે. વિશ્વભરમાં વપરાતા કુલ કાચા તેલ (Crude Oil) નો લગભગ ૨૦% હિસ્સો એટલે કે પાંચમો ભાગ આ માર્ગ પરથી પસાર થાય છે.
તેલ નિકાસકાર દેશો: સાઉદી અરેબિયા, ઈરાક, યુએઈ (UAE), કુવૈત અને કતાર જેવા અગ્રણી તેલ અને ગેસ ઉત્પાદક દેશો એશિયા, યુરોપ અને ઉત્તર અમેરિકામાં પોતાના ટેન્કરો મોકલવા માટે આ માર્ગ પર નિર્ભર છે.
ગેસ પુરવઠો: વિશ્વમાં પ્રવાહી કુદરતી ગેસ (LNG) નો મોટો જથ્થો પણ આ માર્ગેથી જ વહન થાય છે.
ઈરાન દ્વારા આ માર્ગ બ્લોક રાખવાના નિર્ણયથી વૈશ્વિક સ્તરે કાચા તેલની અછત સર્જાઈ શકે છે, જેના પરિણામે વિશ્વભરમાં પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ આસમાને પહોંચવાની અને ફુગાવો વધવાની ગંભીર ભીતિ સેવાઈ રહી છે.
અમેરિકા અને વૈશ્વિક અર્થતંત્ર પર અસર
ઈરાનની આ ‘વ્યુહાત્મક ધીરજ’ (Strategic Patience) ની નીતિએ અમેરિકા માટે મોટી ધર્મસંકટ ઊભી કરી છે. એક તરફ ટ્રમ્પ પ્રશાસન ઈરાન પર આકરા પ્રતિબંધો લાદીને તેને નબળું પાડવા માંગે છે, તો બીજી તરફ ઈરાન ૨૦૨૯ સુધી લાંબા ગાળાનું આયોજન કરીને અમેરિકાની દરેક ચાલને નિષ્ફળ બનાવી રહ્યું છે.
જો આ તણાવ લાંબો સમય ચાલશે તો એશિયાના મોટા આયાતકાર દેશો જેમ કે ભારત, ચીન અને જાપાનના ઊર્જા સુરક્ષા પર પણ માઠી અસર પડી શકે છે. ઈરાને સ્પષ્ટ કરી દીધું છે કે અમેરિકી દબાણ સામે ઝૂકવાને બદલે તે લાંબા સંઘર્ષ માટે સંપૂર્ણ રીતે તૈયાર છે. હવે આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાય અને મધ્યસ્થ દેશો આ મુત્સદ્દીગીરીના વિવાદને કેવી રીતે ઉકેલે છે તેના પર આખા વિશ્વની નજર ટકેલી છે.
