ઈરાની એરલાઈન્સ પર અમેરિકાનો મોટો પ્રહાર, આજે 23 સપ્ટેમ્બરથી વૈશ્વિક ઉડાનો પર અસર; ભારત શું કરશે?
ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચેનો તણાવ હવે માત્ર રાજદ્વારી નિવેદનો કે આર્થિક પ્રતિબંધો સુધી સીમિત રહ્યો નથી. અમેરિકાએ ઈરાનના એવિએશન સેક્ટર પર દબાણ વધારતાં હવે વિદેશી એરપોર્ટ, ઈંધણ સપ્લાયર અને અન્ય એવિએશન સર્વિસ આપતી કંપનીઓને પણ નિશાન બનાવવાની ચેતવણી આપી છે.
અમેરિકાના ટ્રેઝરી સેક્રેટરી સ્કોટ બેસેન્ટે 21 સપ્ટેમ્બરે કહ્યું હતું કે 23 સપ્ટેમ્બરથી ઈરાની એરલાઈન્સને દુનિયાભરમાં તેમની આંતરરાષ્ટ્રીય કામગીરી ચાલુ રાખવામાં મુશ્કેલી પડી શકે છે. જો કોઈ વિદેશી કંપની ઈરાની વિમાનોને ઈંધણ, લેન્ડિંગ સેવા અથવા ટિકિટ વેચવા જેવી સુવિધા આપશે તો તેના પર અમેરિકન પ્રતિબંધો લાગવાની શક્યતા છે.
આ નિર્ણયથી હવે સવાલ ઊભો થયો છે કે ભારત આ અમેરિકન દબાણને કેટલું સ્વીકારશે? ભારત અને ઈરાન વચ્ચે લાંબા સમયથી ચાલતા વેપાર, ઊર્જા અને વ્યૂહાત્મક સંબંધોને જોતા નવી સ્થિતિ નવી દિલ્હીની સામે એક જટિલ રાજદ્વારી અને આર્થિક પડકાર ઊભો કરી શકે છે.
અમેરિકાનો નિર્ણય ખરેખર શું છે?
સૌથી પહેલાં એ સમજવું જરૂરી છે કે અમેરિકાએ વિશ્વના દરેક દેશના એરપોર્ટને સીધો આદેશ આપ્યો નથી કે તેઓ ઈરાની વિમાનોને ઉતરવા ન દે.
અમેરિકાનું મુખ્ય હથિયાર secondary sanctions છે. તેનો અર્થ એ છે કે જો કોઈ વિદેશી કંપની અથવા એરપોર્ટ ઈરાની એરલાઈન્સને મહત્વની સેવાઓ આપવાનું ચાલુ રાખે, તો અમેરિકાની નાણાકીય વ્યવસ્થામાં તેના વ્યવસાય પર પ્રતિબંધો આવી શકે છે.
બેસેન્ટે ખાસ કરીને ઈંધણ, લેન્ડિંગ સેવા અને ટિકિટ વેચાણ જેવી સેવાઓનો ઉલ્લેખ કર્યો છે. એટલે કોઈ ઈરાની વિમાન કોઈ દેશના એરપોર્ટ પર ઉતરે તો પણ તેને સામાન્ય રીતે જરૂરી ગ્રાઉન્ડ સપોર્ટ ન મળે, તો નિયમિત આંતરરાષ્ટ્રીય ફ્લાઇટ ચલાવવી મુશ્કેલ બની શકે છે.
અમેરિકન ટ્રેઝરીએ 8 સપ્ટેમ્બરે ઈરાનના એવિએશન સેક્ટર સામે વધુ વ્યાપક કાર્યવાહી કરી હતી. OFACએ ઈરાનના વિમાન ક્ષેત્રને મદદ કરનારા 36 ટાર્ગેટ સામે પ્રતિબંધ જાહેર કર્યા હતા અને અમેરિકાએ આરોપ મૂક્યો હતો કે આ નેટવર્કનો ઉપયોગ હથિયારો, કર્મચારીઓ અને અન્ય માલસામાનના પરિવહન માટે કરવામાં આવે છે.
23 સપ્ટેમ્બરથી શું બદલાશે?
અમેરિકાના દબાણનું મુખ્ય પરિણામ એ હોઈ શકે છે કે ઈરાની એરલાઈન્સને વિદેશમાં નિયમિત કામગીરી માટે જરૂરી સેવાઓ મેળવવામાં મુશ્કેલી પડે.
એક આંતરરાષ્ટ્રીય ફ્લાઇટ માટે માત્ર વિમાન અને પાઇલટ પૂરતા નથી. એરપોર્ટ પર લેન્ડિંગ પરમિશન, ગ્રાઉન્ડ હેન્ડલિંગ, ઈંધણ, મેન્ટેનન્સ, બેગેજ વ્યવસ્થા, કેટરિંગ અને ટિકિટિંગ જેવી અનેક સેવાઓની જરૂર પડે છે.
જો આમાંથી મહત્વની સેવાઓ આપતી કંપનીઓ અમેરિકન પ્રતિબંધોના ડરથી ઈરાની એરલાઈન્સથી દૂર રહે, તો ઈરાની વિમાનો માટે આંતરરાષ્ટ્રીય રૂટ જાળવી રાખવા મુશ્કેલ બની શકે છે.
એટલે “ઈરાની એરલાઈન્સ પર દુનિયાભરમાં સીધો પ્રતિબંધ” કરતાં તેને સેવાઓની સપ્લાય ચેઇન પર દબાણ તરીકે સમજવું વધુ યોગ્ય છે. વિશ્લેષકો પણ માને છે કે અમેરિકા વિદેશી એરસ્પેસને સીધું નિયંત્રિત કરી શકતું નથી, પરંતુ સ્થાનિક સેવાઓ પર દબાણ કરીને સમાન પ્રકારની અસર ઊભી કરી શકે છે.
ઈરાનની એરલાઈન્સ માટે પહેલેથી જ મુશ્કેલી શરૂ
અમેરિકાની નવી ચેતવણી પહેલાં જ ઈરાની એરલાઈન્સ પર પ્રતિબંધોનું દબાણ વધી રહ્યું હતું.
ઈરાનની જાણીતી એરલાઈન્સ Mahan Airને લઈને અમેરિકા લાંબા સમયથી પ્રતિબંધો લગાવી રહ્યું છે. જુલાઈ 2026માં અમેરિકન ટ્રેઝરીએ ચીન, ભારત, રશિયા અને ઈરાન સાથે જોડાયેલી કેટલીક કંપનીઓ અને વ્યક્તિઓ સામે કાર્યવાહી કરી હતી, જેમના પર Mahan Airને વ્યાવસાયિક અથવા નાણાકીય સહાય આપવાનો આરોપ હતો.
ત્યારબાદ સપ્ટેમ્બરમાં અમેરિકાએ ઈરાનના એવિએશન ક્ષેત્ર સામે વધુ વ્યાપક પગલું ભર્યું.
પરિણામે ઈરાની એરલાઈન્સની કેટલીક આંતરરાષ્ટ્રીય સેવાઓ પહેલેથી જ અસરગ્રસ્ત થઈ છે. Mahan Airએ ઇસ્તાંબુલ, અંકારા અને મસ્કત જેવા રૂટ અંગે પણ કામગીરીમાં ફેરફાર કર્યો છે.
ઈરાક અને ઓમાનમાં પણ ફ્લાઈટ્સ પર અસર
અમેરિકાની નવી ચેતવણી બાદ કેટલાક દેશોએ ઈરાની ફ્લાઈટ્સ અંગે વ્યવહારુ પગલાં લેવાનું શરૂ કર્યું છે.
ઈરાકે 23 સપ્ટેમ્બરથી બગદાદ એરપોર્ટ પર ઈરાની ફ્લાઈટ્સ સ્થગિત કરવાનો નિર્ણય લીધો હોવાના અહેવાલ છે. ઈરાન તરફથી આ ફ્લાઈટ્સને નજફ એરપોર્ટ તરફ વાળવા માટે વાતચીત ચાલી રહી હોવાનું પણ જણાવાયું છે.
ઓમાનમાં પણ Mahan Airની સેવાઓ અગાઉથી અટકાવવામાં આવી છે. બીજી તરફ જ્યોર્જિયાએ ઈરાની વિમાનો માટે પોતાના એરસ્પેસ અંગે પ્રતિબંધાત્મક પગલાં લીધા હોવાના અહેવાલો છે.
આ ઘટનાઓ દર્શાવે છે કે અમેરિકાના પ્રતિબંધોનો પ્રભાવ માત્ર વોશિંગ્ટન અને તેહરાન વચ્ચે સીમિત નથી રહ્યો. અન્ય દેશોની એરપોર્ટ અને એવિએશન કંપનીઓએ પણ હવે પોતાના વ્યાપારી હિતો અને અમેરિકન નાણાકીય વ્યવસ્થા વચ્ચે સંતુલન સાધવું પડશે.
ચીનનો અભિગમ ભારતથી અલગ
આ મામલે ચીનનું વલણ પણ મહત્વનું છે.
ચીને અમેરિકાના એકતરફી પ્રતિબંધોને માન્યતા આપવાની તૈયારી દર્શાવી નથી અને તેને ગેરકાયદેસર ગણાવ્યા છે. એટલે ચીન અને અમેરિકા વચ્ચે ઈરાનના મુદ્દે પણ મતભેદ યથાવત છે.
રશિયા અને ચીન બંને ઈરાન સાથેના પોતાના સંબંધોને અલગ રીતે જોતા આવ્યા છે. તેથી દરેક દેશ અમેરિકાની ચેતવણીને એકસરખી રીતે અમલમાં મૂકશે એવું જરૂરી નથી.
આ સ્થિતિમાં ઈરાની એરલાઈન્સ માટે ભવિષ્યમાં કેટલાક દેશો મહત્વના વૈકલ્પિક એર રૂટ અથવા ટ્રાન્ઝિટ પોઈન્ટ બની શકે છે.
હવે ભારત સામે સૌથી મોટો સવાલ
આ સમગ્ર મામલામાં ભારતનું વલણ સૌથી વધુ ચર્ચામાં છે.
ભારત અને ઈરાન વચ્ચે લાંબા સમયથી ઐતિહાસિક, વેપારી અને વ્યૂહાત્મક સંબંધો છે. ખાસ કરીને ચાબહાર પોર્ટ ભારત માટે મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે તે મધ્ય એશિયા અને અફઘાનિસ્તાન તરફ પહોંચ માટે વૈકલ્પિક માર્ગ પૂરો પાડે છે.
બીજી તરફ ભારતના અમેરિકા સાથે પણ મજબૂત વ્યાપારી અને વ્યૂહાત્મક સંબંધો છે. અમેરિકન નાણાકીય વ્યવસ્થા અને વૈશ્વિક ડોલર સિસ્ટમ સાથે ભારતીય કંપનીઓનો મોટો વેપાર જોડાયેલો છે.
આથી ભારત માટે મુદ્દો માત્ર “ઈરાનની ફ્લાઈટ ચાલુ રાખવી કે બંધ કરવી” એટલો સરળ નથી.
નવી દિલ્હીએ એક તરફ અમેરિકાના વધતા પ્રતિબંધોના સંભવિત પરિણામોને ધ્યાનમાં લેવા પડશે અને બીજી તરફ ઈરાન સાથેના પોતાના લાંબા ગાળાના હિતો પણ જાળવવા પડશે.
ભારતમાં ઈરાની ફ્લાઈટ્સનું શું થશે?
હાલમાં ઉપલબ્ધ અહેવાલોના આધારે ભારતે 23 સપ્ટેમ્બરથી ઈરાની એરલાઈન્સ પર કોઈ નવી સંપૂર્ણ પ્રતિબંધની સત્તાવાર જાહેરાત કરી નથી.
એટલે આ તબક્કે ભારતમાં ઈરાની એરલાઈન્સની તમામ ફ્લાઈટ્સ ચોક્કસપણે બંધ થશે એવું કહેવું યોગ્ય નથી.
ભારતમાં ઈરાનની Mahan Air અને Iran Air સાથે જોડાયેલી હવાઈ સેવાઓનો મુદ્દો લાંબા સમયથી ચર્ચામાં રહ્યો છે. મુસાફરો માટે ઈરાન માત્ર અંતિમ ગંતવ્ય નથી; કેટલીક વખત ઈરાની રૂટ્સનો ઉપયોગ અન્ય દેશો તરફના કનેક્શન માટે પણ થાય છે.
જો ભારત તરફથી કોઈ પ્રતિબંધ અથવા એરપોર્ટ સર્વિસમાં ફેરફાર કરવામાં આવે તો તેની અસર સીધી રીતે મુસાફરો, વેપારીઓ અને બંને દેશો વચ્ચેની મુસાફરી પર પડી શકે છે.
પરંતુ હાલના તબક્કે ભારત સરકાર તરફથી એવો કોઈ સ્પષ્ટ સત્તાવાર નિર્ણય જાહેર થયો નથી કે જેનાથી કહી શકાય કે ભારત અમેરિકાની નવી કાર્યવાહી સંપૂર્ણપણે અમલમાં મૂકશે.
ભારતીય મુસાફરો પર શું અસર પડી શકે?
જો ઈરાની એરલાઈન્સની ભારત સાથેની ફ્લાઈટ્સમાં ઘટાડો થાય અથવા સેવાઓ બંધ થાય તો સૌથી પહેલા મુસાફરીના વિકલ્પો પર અસર થઈ શકે છે.
ઈરાન જતા મુસાફરોને અન્ય દેશો મારફતે કનેક્ટિંગ ફ્લાઈટ લેવી પડી શકે છે. તેમાં મુસાફરીનો સમય અને ખર્ચ બંને વધી શકે છે.
વિદ્યાર્થીઓ, વેપારીઓ અને એવા મુસાફરો જેઓ ઈરાન મારફતે અન્ય મધ્ય એશિયન અથવા યુરોપિયન રૂટ પર મુસાફરી કરે છે, તેમને પણ વૈકલ્પિક માર્ગ શોધવાની જરૂર પડી શકે છે.
જો એરલાઈન્સને ઈંધણ અને ગ્રાઉન્ડ સર્વિસમાં મુશ્કેલી પડે તો માત્ર નવી ફ્લાઈટ શરૂ કરવી જ નહીં, પરંતુ પહેલાથી ચાલતી ફ્લાઈટને નિયમિત રીતે જાળવી રાખવી પણ પડકારજનક બની શકે છે.
ઈરાન માટે આ પ્રતિબંધ કેટલો મોટો આંચકો?
ઈરાનનું એવિએશન સેક્ટર પહેલેથી જ લાંબા સમયથી આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિબંધો અને વિમાનોની જાળવણી સંબંધિત સમસ્યાઓનો સામનો કરી રહ્યું છે.
વિદેશી વિમાન, સ્પેર પાર્ટ્સ અને ટેક્નિકલ સપોર્ટ મેળવવામાં પ્રતિબંધો મુશ્કેલી ઊભી કરે છે. હવે જો એરપોર્ટ અને ગ્રાઉન્ડ સર્વિસ આપતી કંપનીઓ પણ ઈરાની એરલાઈન્સથી દૂર રહે, તો આ દબાણ વધુ વધી શકે છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય ફ્લાઈટ્સમાં ઘટાડો થવાથી મુસાફરો અને વેપાર ઉપરાંત ઈરાનની વિદેશી આવક અને આંતરરાષ્ટ્રીય કનેક્ટિવિટી પર પણ અસર પડી શકે છે.
બીજી તરફ, ઈરાન માટે કેટલાક એવા દેશો હજુ મહત્વના રહી શકે છે જે અમેરિકન પ્રતિબંધોને સ્વીકારતા નથી અથવા તેમને પોતાની નીતિ પ્રમાણે અમલમાં મૂકે છે.
અમેરિકાનો અંતિમ હેતુ શું છે?
વોશિંગ્ટનનું કહેવું છે કે ઈરાનના એવિએશન નેટવર્કનો ઉપયોગ માત્ર નાગરિક હવાઈ પરિવહન માટે થતો નથી. અમેરિકન ટ્રેઝરીએ ઈરાની એરલાઈન્સ અને તેમના સહયોગી નેટવર્ક પર હથિયારો, સૈન્ય કર્મચારીઓ અને અન્ય સામગ્રીના પરિવહન સાથે જોડાયેલા આરોપો મૂક્યા છે.
એટલે અમેરિકાની કાર્યવાહીનો ઉદ્દેશ ઈરાનની હવાઈ કંપનીઓની સામાન્ય વ્યવસાયિક કામગીરી પર દબાણ વધારવા ઉપરાંત સરકાર સાથે જોડાયેલા નેટવર્કની નાણાકીય અને લોજિસ્ટિક ક્ષમતા ઘટાડવાનો પણ છે.
ઈરાન બીજી તરફ અમેરિકન દબાણનો વિરોધ કરી રહ્યું છે અને રાજદ્વારી રસ્તા અંગે પણ ચર્ચા ચાલુ હોવાનું જણાય છે. તાજેતરના અહેવાલોમાં ઈરાન તરફથી મધ્યસ્થી મારફતે વાતચીત માટેની તૈયારીના સંકેતો પણ આવ્યા છે.
ભારત માટે હવે આગળનો રસ્તો શું?
ભારત માટે આ મુદ્દો વ્યૂહાત્મક રીતે સંવેદનશીલ છે. એક તરફ અમેરિકા સાથે ભારતના આર્થિક અને સુરક્ષા સંબંધો છે, તો બીજી તરફ ઈરાન સાથે ઊર્જા, વેપાર, કનેક્ટિવિટી અને ચાબહાર જેવા મુદ્દાઓ જોડાયેલા છે.
આથી ભારતનો આગામી નિર્ણય માત્ર એક એરલાઈન્સ અથવા એક ફ્લાઈટ રૂટ અંગેનો નિર્ણય નહીં હોય. તેની પાછળ વ્યાપક વિદેશ નીતિ અને આર્થિક હિતો પણ જોડાયેલા રહેશે.
હાલની સ્થિતિમાં ભારત તરફથી ઈરાની એરલાઈન્સ અંગે કોઈ નવી સંપૂર્ણ પ્રતિબંધની સત્તાવાર જાહેરાત સામે આવી નથી. તેથી 23 સપ્ટેમ્બરથી ભારતમાં ઈરાનની તમામ ફ્લાઈટ્સ બંધ થઈ જશે એવું કહેવું અત્યારે યોગ્ય નથી.
પરંતુ અમેરિકાની secondary sanctionsની ચેતવણીને કારણે ભારતીય એરપોર્ટ, ગ્રાઉન્ડ હેન્ડલિંગ કંપનીઓ, ઈંધણ સપ્લાયર અને ટિકિટિંગ એજન્સીઓ માટે આગામી દિવસોમાં નિયમનકારી સ્થિતિ મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
હવે સમગ્ર દુનિયાની નજર ભારત પર
23 સપ્ટેમ્બરથી શરૂ થયેલી અમેરિકન કાર્યવાહી ઈરાનના એવિએશન ક્ષેત્ર માટે નવા તબક્કાની શરૂઆત છે. અમેરિકાએ સીધી રીતે અન્ય દેશોના એરસ્પેસને બંધ કરાવ્યું નથી, પરંતુ ઈરાની એરલાઈન્સને સેવાઓ આપતી વિદેશી કંપનીઓ પર દબાણ વધાર્યું છે.
કેટલાક દેશોએ પહેલેથી જ ફ્લાઈટ્સ રોકી અથવા તેમાં ફેરફાર કર્યો છે, જ્યારે ચીન જેવા દેશોએ અમેરિકન પગલાંનો વિરોધ કર્યો છે.
હવે ભારત શું વલણ અપનાવે છે તે આગામી દિવસોમાં સૌથી મહત્વનો સવાલ રહેશે. જો ભારત ઈરાની એરલાઈન્સને સેવાઓ ચાલુ રાખે છે, તો સંબંધિત ભારતીય કંપનીઓ માટે અમેરિકન secondary sanctionsનું જોખમ શું રહેશે તે મહત્વનું બનશે. જો ભારત પ્રતિબંધાત્મક પગલું લે છે, તો તેની અસર ભારત-ઈરાન હવાઈ જોડાણ અને વ્યાપક દ્વિપક્ષીય સંબંધો પર પડી શકે છે.
અત્યારે એટલું ચોક્કસ છે કે ઈરાનની એરલાઈન્સ માટે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે સ્થિતિ વધુ મુશ્કેલ બની છે અને ભારતનો સત્તાવાર આગામી નિર્ણય આ સમગ્ર ઘટનાક્રમમાં ખૂબ મહત્વનો બની શકે છે.
