તેલ તો બહાનું છે! ઈરાન પાસે છે ૨૨૦ મિલિયન ટન ઝિંક-લેડનો ખજાનો, શું આ જ છે અસલી જંગનું કારણ?
દુનિયાભરમાં જ્યારે ઈરાનની વાત થાય છે, ત્યારે સૌના મનમાં એક જ ચિત્ર ઉપસે છે: તેલના વિશાળ કૂવા, પર્શિયન ગલ્ફ અને હોર્મુઝની સામુદ્રધુની. દાયકાઓથી વૈશ્વિક રાજનીતિ અને યુદ્ધો આ તેલના ભંડારોની આસપાસ જ ફરતા રહ્યા છે. પરંતુ, શું તમે જાણો છો કે ઈરાનની જમીનમાં કંઈક એવું છુપાયેલું છે જે તેલ કરતાં પણ વધુ વ્યૂહાત્મક મહત્વનું બની શકે છે? તે છે—ઝિંક (જસત) અને લેડ (સીસું). ૨૨૦ મિલિયન ટનથી વધુના આ ખનીજ ભંડારે હવે ઈરાનને વિશ્વના નવા ‘મિનરલ પાવરહાઉસ’ તરીકે પ્રસ્થાપિત કરી દીધું છે.
ઈરાનનું વ્યૂહાત્મક ખનીજ ગણિત
ઈરાન પાસે વિશ્વના કુલ ઝિંક અને લેડના ભંડારનો અંદાજે ૫% હિસ્સો હોવાનું મનાય છે. એશિયામાં તે ચોથો સૌથી મોટો ઉત્પાદક દેશ છે. પરંતુ આ માત્ર આંકડા નથી; આ એક એવી ભૌગોલિક-રાજકીય તાકાત છે જે તેને પશ્ચિમી દેશોના કડક આર્થિક પ્રતિબંધો વચ્ચે પણ ટકી રહેવાની શક્તિ આપે છે. જ્યારે અમેરિકા અને યુરોપના દેશોએ ઈરાન પર કડક પ્રતિબંધો લાદ્યા છે, ત્યારે ઈરાને ચીન અને રશિયા જેવા દેશો સાથે મળીને પોતાના આ ખનીજ સામ્રાજ્યને એક નવી સુરક્ષા કવચ આપી છે.
અંગૌરાન અને મેહદિયાબાદ: ઈરાનની શક્તિના બે મુખ્ય સ્તંભ
ઈરાનના ખનન ઉદ્યોગનો જીવ તેની બે મહાન ખદાનોમાં વસેલો છે—અંગૌરાન અને મેહદિયાબાદ. ઝંજાન પ્રાંતમાં આવેલી અંગૌરાન ખાન મધ્ય પૂર્વની સૌથી મોટી લેડ-ઝિંક ખાન ગણાય છે. અહીં ૧.૬ કરોડ ટનથી વધુ ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળા અયસ્કનો જથ્થો છે, જેમાં ઝિંકનું પ્રમાણ ૨૬% સુધી છે, જે વિશ્વના કોઈપણ ખાનન ક્ષેત્ર માટે ઈર્ષ્યાનું પાત્ર બની શકે છે.
બીજી તરફ, મેહદિયાબાદની ખાન ઈરાનની ક્ષમતાને અનેકગણી વધારે છે. આ ખાનો થકી ઈરાન દર વર્ષે ૪.૫ લાખ ટન ઝિંક ઇંગોટનું ઉત્પાદન કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. તેનું ૮૦% ઉત્પાદન ૧૫ દેશોમાં જાય છે, જેનાથી ઈરાનને વાર્ષિક અબજો ડોલરનું વિદેશી હુંડિયામણ મળે છે. આ સંપત્તિ જ છે જે ઈરાનને આંતરરાષ્ટ્રીય દબાણો સામે ઝૂકવાથી રોકે છે.
શું આ સંઘર્ષ તેલનો છે કે ખનીજનો?
વિદેશ નીતિના નિષ્ણાતો માને છે કે ઈરાન સાથેનો વર્તમાન સંઘર્ષ માત્ર તેલ કે હોર્મુઝના નિયંત્રણ સુધી સીમિત નથી. આ ‘ક્રિટિકલ મિનરલ્સ’ (Critical Minerals) ની લડાઈ છે. ૨૧મી સદીના ઉદ્યોગો—પછી તે ઇલેક્ટ્રિક વ્હીકલ હોય, ટેલિકોમ હોય કે રિન્યુએબલ એનર્જી—તે બધા માટે ઝિંક અને લેડ અનિવાર્ય છે. રવિન્દ્ર સચદેવ જેવા નિષ્ણાતોનું સ્પષ્ટ માનવું છે કે, “આજની વૈશ્વિક સત્તાની રમત હવે તેલની સાથે સાથે લિથિયમ, કોપર, ઝિંક અને લેડ જેવા ખનીજો પર નિર્ભર છે.” જે દેશ પાસે આ ખનીજો છે, તે દેશ ભવિષ્યના વૈશ્વિક અર્થતંત્રના ચાલક બની શકે છે.
વૈશ્વિક જોડાણો: ચીન અને રશિયાની ભૂમિકા
ઈરાનની સૌથી મોટી સફળતા એ છે કે તેમણે પોતાના ખનીજ બજારને પશ્ચિમી દેશો પર નિર્ભર રાખવાને બદલે ચીન અને રશિયા તરફ વાળ્યું છે. જોકે ઈરાની ખદાનો પર માલિકી હક્ક તો ઈરાની સરકારી અને ખાનગી કંપનીઓનો જ છે, પરંતુ ટેકનોલોજી અને માર્કેટિંગમાં ચીન મુખ્ય ભૂમિકા ભજવે છે.
ચીનનો રોલ: ચીની કંપનીઓ જેમ કે ‘ચાઈના નોન-ફેરસ મેટલ માઈનિંગ ગ્રુપ’ (CNMC) ઈરાનમાં સ્મેલ્ટર પ્લાન્ટ્સ અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર બનાવવામાં મદદ કરે છે. બદલામાં ચીનને સસ્તા ભાવે કાચું ખનીજ મળે છે.
રશિયાનો રોલ: રશિયન કંપનીઓ ‘યુરાલ માઈનિંગ એન્ડ મેટલર્જિકલ કંપની’ (UMMC) જેવા મોટા ગ્રુપ સાથે મળીને ઈરાનમાં સંશોધન અને રોકાણના નવા માર્ગો શોધી રહી છે.
આ એક એવું ‘ટ્રાયેંગલ’ (ત્રિકોણ) છે જે અમેરિકાના આર્થિક પ્રતિબંધોને નિષ્ફળ બનાવવા માટે પૂરતું છે.
શા માટે ઝિંક અને લેડ આટલા મહત્વના છે?
આધુનિક દુનિયાનું ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર આ બે ધાતુઓ વગર અપૂર્ણ છે:
૧. લેડ-એસિડ બેટરી: દુનિયાના ૮૦% લેડનો ઉપયોગ આજે બેટરીમાં થાય છે. વાહન ચલાવવાથી લઈને ટેલિકોમ ટાવરના બેકઅપ સુધી લેડ અનિવાર્ય છે.
૨. ગેલવેનાઈઝિંગ (ઝિંક): લોખંડ અને સ્ટીલને કાટ લાગતો અટકાવવા માટે ઝિંકનો લેપ ચડાવવો અત્યંત જરૂરી છે. જો ઝિંક ન હોય, તો દુનિયાની મોટી ઇમારતો અને પુલોનું આયુષ્ય ઘટી જાય.
૩. મેડિકલ અને હાઈ-ટેક: સનસ્ક્રીનથી લઈને એક્સ-રે મશીન અને ન્યુક્લિયર પ્લાન્ટ સુધી, ઝિંક અને લેડનો ઉપયોગ દરેક જગ્યાએ છે.
ઈરાનની આર્થિક કરોડરજ્જુ અને ભવિષ્ય
ઈરાનની આ ખનીજ સંપત્તિ તેમની અર્થવ્યવસ્થા માટે એક ‘સેફ્ટી નેટ’ છે. ભલે પશ્ચિમી દેશો તેલના નિકાસ પર પ્રતિબંધ મૂકે, પણ ખનીજની દુનિયામાં ઈરાનની માંગ હંમેશા રહેવાની છે. ઈરાન અત્યારે માત્ર એક તેલ ઉત્પાદક દેશ નથી, પરંતુ તે એક એવી મેન્યુફેક્ચરિંગ હબ બનવાની દિશામાં આગળ વધી રહ્યું છે જે સ્મેલ્ટિંગ અને રિફાઈનિંગ ક્ષેત્રે આત્મનિર્ભર બને.
ઈરાનની આ ખનીજ સંપદાએ ભૌગોલિક રાજનીતિના સમીકરણો બદલી નાખ્યા છે. આવનારા સમયમાં, ઈરાન સાથેના કોઈપણ સંઘર્ષમાં તેલની સાથે સાથે આ ખનીજોનો મુદ્દો પણ એટલો જ ગંભીર રહેશે. પશ્ચિમી વિશ્વ માટે હવે ઈરાનને નજરઅંદાજ કરવું મુશ્કેલ છે, કારણ કે તેમની સપ્લાય ચેઈન અને ઔદ્યોગિક વિકાસમાં ઈરાન એક અદ્રશ્ય પણ મહત્વની કડી બની ગયું છે.
આમ, ઈરાનનું આ ‘હિડન ટ્રેઝર’ તેને માત્ર મધ્ય પૂર્વમાં જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર વિશ્વના ભાવિ અર્થતંત્રમાં એક મહત્વપૂર્ણ ખેલાડી બનાવી રહ્યું છે. આ કોઈ સામાન્ય ખાણની વાત નથી, આ આવતીકાલના વૈશ્વિક સત્તા સંતુલનની વાત છે.
