ઈરાનમાં ‘ગાંધીગીરી’: હથિયાર વગર ખામેની સરકાર સામે મહિલાઓએ છેડ્યો સત્યાગ્રહ
ઈરાનમાં હાલમાં જે દ્રશ્યો જોવા મળી રહ્યા છે તે ઇતિહાસના પાનાઓમાં એક નવી ક્રાંતિ તરીકે નોંધાઈ રહ્યા છે. ખાસ કરીને ઈરાની મહિલાઓ દ્વારા હિજાબ કાયદા અને ધાર્મિક કડક નિયમો સામે જે રીતે મોરચો માંડવામાં આવ્યો છે, તે ભારતની આઝાદીના જંગમાં મહાત્મા ગાંધીના અહિંસક આંદોલનની યાદ અપાવે છે.
ઈરાનમાં ‘ગાંધીવાદી’ આંદોલન: ખામોશ બગાવતની શક્તિ
ઈરાનની સડકો પર આજકાલ કોઈ મોટા હથિયારો કે હિંસક ટોળાઓ નથી દેખાતા, પરંતુ એક “ખામોશ બગાવત” (Silent Protest) જોવા મળી રહી છે. હજારો મહિલાઓ જાહેર રસ્તાઓ, મેટ્રો ટ્રેનો અને બજારોમાં પોતાના માથા પરથી દુપટ્ટો હટાવીને ફરી રહી છે. આ કોઈ સામાન્ય ઘટના નથી; આ એક સત્તાવાર કાયદાને ખુલ્લી અને અહિંસક રીતે આપવામાં આવેલી પડકાર છે.
જે રીતે મહાત્મા ગાંધીએ ‘સત્યાગ્રહ’ અને ‘અસહકાર’ દ્વારા બ્રિટિશ સલ્તનતના પાયા હલાવી દીધા હતા, તેવી જ રીતે ઈરાની મહિલાઓ કોઈ પણ નારાબાજી કે હિંસા વગર માત્ર ‘નિયમ ન પાળીને’ સરકારને લાચાર બનાવી રહી છે. આ આંદોલનનું સૌથી મોટું શસ્ત્ર ‘સામૂહિક સાહસ’ છે.
મહસા અમીનીની યાદ અને આક્રોશ
આ વિરોધની જ્વાળા સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૨માં ૨૨ વર્ષીય મહસા અમીનીના મૃત્યુ પછી ફાટી નીકળી હતી. તેને ‘મોરાલિટી પોલીસ’ દ્વારા હિજાબ બરાબર ન પહેરવા બદલ કસ્ટડીમાં લેવામાં આવી હતી, જ્યાં તેનું શંકાસ્પદ મોત થયું હતું. આ ઘટનાએ ઈરાની મહિલાઓના મનમાં ભરાયેલા વર્ષોના ગુસ્સાને વિસ્ફોટક રૂપ આપ્યું. આજે આ આંદોલન માત્ર હિજાબ પૂરતું મર્યાદિત નથી, પરંતુ તે સ્ત્રીઓની સ્વતંત્રતા અને માનવીય ગૌરવની લડાઈ બની ગઈ છે.
શા માટે આ આંદોલન અલગ છે?
ઈરાની સરકારની કડક કાર્યવાહી અને ધાક-ધમકી છતાં મહિલાઓ ડરી રહી નથી.
- અહિંસક પડકાર: રસ્તા પર ચાલતી વખતે હિજાબ ન પહેરવો એ ઈરાની કાયદામાં ગુનો છે, પરંતુ જ્યારે લાખો મહિલાઓ એકસાથે આવું કરે છે ત્યારે સરકાર માટે દરેકની ધરપકડ કરવી અશક્ય બની જાય છે.
- ડરનું પતન: ઈરાની મહિલાઓએ જેલ અને સજાનો ડર છોડી દીધો છે. આ આંદોલનમાં યુવા પેઢી (Gen Z) સૌથી આગળ છે, જે ડિજિટલ યુગમાં પોતાની આઝાદી માટે લડી રહી છે.
- વૈશ્વિક સમર્થન: ‘વુમન, લાઈફ, ફ્રીડમ’ (સ્ત્રી, જીવન, આઝાદી) ના નારાએ સમગ્ર વિશ્વમાં ગુંજ ઉભી કરી છે.
સરકારની મુશ્કેલી
ઈરાનના સર્વોચ્ચ નેતા આયતુલ્લા અલી ખામેનેઈ અને સરકાર માટે આ એક ગંભીર સંકટ છે. જો તેઓ વધુ કડકાઈ વાપરે છે, તો આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે બદનામી અને વધુ આંતરિક વિદ્રોહનો ભય છે. જો તેઓ નરમ પડે છે, તો દાયકાઓથી ચાલી આવતી રૂઢિચુસ્ત વિચારધારાના પાયા હલી જાય તેમ છે.
ઈરાનની આ ‘ખામોશ બગાવત’ સાબિત કરે છે કે જ્યારે દમન હદ વટાવી જાય છે, ત્યારે ડરની જગ્યા સાહસ લઈ લે છે. મહાત્મા ગાંધીના માર્ગે ચાલતી આ લડાઈ દુનિયાને બતાવી રહી છે કે હિંસા વગર પણ અન્યાયી કાયદાઓ સામે જીતી શકાય છે. ઈરાની મહિલાઓ આજે માત્ર હિજાબ નથી ઉતારી રહી, પણ તે વર્ષોની ગુલામીની બેડીઓ તોડી રહી છે.
