મહેંદીવાળા હાથથી રસોઈ બનાવવી કે જમવું કેટલું સુરક્ષિત? જાણો હેલ્થ એક્સપર્ટ્સનો અભિપ્રાય અને સાવચેતીઓ
ભારતીય સંસ્કૃતિમાં તહેવારો, ખાસ કરીને શ્રાવણ મહિનો, કરવા ચોથ કે ઘરના લગ્નપ્રસંગો દરમિયાન સ્ત્રીઓ માટે હાથમાં મહેંદી લગાવવી એ એક અત્યંત શુભ અને આનંદદાયક પરંપરા માનવામાં આવે છે. મોટાભાગની મહિલાઓ હાથ ભરીને અને કોણી સુધી સુંદર ડિઝાઇનવાળી મહેંદી લગાવવાનું પસંદ કરતી હોય છે.
પરંતુ, આ ઉજવણીની વચ્ચે એક અત્યંત મહત્વનો અને વ્યવહારુ પ્રશ્ન ઊભો થાય છે: શું હાથમાં મહેંદી લગાવેલી હોય ત્યારે તે જ હાથે રસોઈ બનાવવી કે જમવું સ્વાસ્થ્ય માટે સુરક્ષિત છે? સામાન્ય દિવસોમાં તબીબો હંમેશા જમતા પહેલા કે રસોઈ બનાવતા પહેલા હાથને સાબુથી બરાબર ધોવાની કડક સલાહ આપતા હોય છે. ત્યારે મહેંદીવાળા હાથથી ખોરાક બનાવવો કે ખાવો કેટલો યોગ્ય છે, તે અંગે હેલ્થ એક્સપર્ટ્સ શું કહે છે તે સમજવું જરૂરી છે.
શુદ્ધ મહેંદી અને કેમિકલવાળી મહેંદી વચ્ચેનો તફાવત
આ પ્રશ્નનો જવાબ સમજવા માટે સૌથી પહેલા આપણે મહેંદીના પ્રકારને ઓળખવો પડશે. મૂળભૂત રીતે, મહેંદી એ ‘હેના’ (Henna) નામના કુદરતી છોડના પાંદડામાંથી બનાવવામાં આવે છે. જો મહેંદી ૧૦૦% શુદ્ધ, કુદરતી અને હર્બલ ઘટકોમાંથી જ તૈયાર કરવામાં આવી હોય, તો તે ત્વચા માટે સંપૂર્ણપણે સુરક્ષિત છે અને તેનાથી શરીરને કોઈ જ નુકસાન થતું નથી.
જોકે, વર્તમાન સમયમાં બજારમાં મળતી મહેંદીના કોનમાં એક મોટી સમસ્યા જોવા મળે છે. મહેંદીનો રંગ ખૂબ જ ઝડપથી ઘાટો થાય અને તે કાળી દેખાય તે માટે
ઉત્પાદકો તેમાં ભારોભાર રાસાયણિક પદાર્થો (કેમિકલ્સ) ઉમેરે છે. બજારમાં આ પ્રોડક્ટને “ઇન્સ્ટન્ટ મહેંદી” કે “કાળી મહેંદી” તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
કેમિકલવાળી ‘કાળી મહેંદી’ શા માટે છે સ્વાસ્થ્ય માટે વિલન?
ઝડપી રંગ આપતી કેમિકલવાળી મહેંદીમાં ખાસ કરીને PPD (Para-phenylenediamine) નામનું એક અત્યંત ઝેરી અને હાનિકારક રસાયણ ઉમેરવામાં આવે છે. આ રસાયણ ત્વચા અને સમગ્ર આરોગ્ય માટે ગંભીર જોખમ ઊભું કરી શકે છે.
- ત્વચાની એલર્જી: PPD નામના કેમિકલથી ઘણા લોકોને ચામડીમાં સખત બળતરા, ખંજવાળ, ફોલ્લા પડવા કે ત્વચા લાલ થઈ જવાની ગંભીર એલર્જીક પ્રતિક્રિયાઓ થાય છે.
- પેટમાં રસાયણોનું જવું: જો હાથ પર આવી કેમિકલવાળી મહેંદી લાગેલી હોય અને તમે એ જ હાથે વારંવાર ખોરાક ખાતા હોવ કે રસોઈ બનાવતી વખતે લોટ બાંધતા હોવ, તો આ કેમિકલ્સના સૂક્ષ્મ કણો તમારા ખોરાક સાથે પેટમાં જઈ શકે છે.
- પાચનતંત્રની સમસ્યા: પેટમાં કેમિકલ જવાથી પાચનતંત્રમાં ગરબડ, પેટમાં દુખાવો કે હળવું એલર્જીક રિએક્શન થવાની પૂરેપૂરી શક્યતા રહેલી છે.
શું મહેંદીથી સીધી બીમારી થાય છે? હાથની અસ્વચ્છતાનું મોટું જોખમ
આરોગ્ય નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર, જો તમે કુદરતી કે શુદ્ધ મહેંદીનો ઉપયોગ કર્યો હોય, તો તેનાથી સીધી કોઈ ગંભીર બીમારી થવાના કોઈ વૈજ્ઞાનિક પુરાવા નથી. પરંતુ, અહીં સૌથી મોટું અને વાસ્તવિક જોખમ ‘હાથની અસ્વચ્છતા’ (Hygiene) સાથે જોડાયેલું છે.
તહેવારો કે પ્રસંગોમાં જ્યારે હાથ આખો મહેંદીથી ભરેલો હોય છે, ત્યારે મોટાભાગની મહિલાઓ મહેંદીનો રંગ નીકળી ન જાય અથવા ડિઝાઇન બગડી ન જાય તેવા ડરથી આંગળીઓ, ટેરવાં અને નખને સાબુથી ઘસીને ધોવાનું ટાળે છે.
આ કારણોસર:
૧. આંગળીઓના ટેરવે, રેખાઓમાં અને નખના ખૂણાઓમાં ગંદકી અને સૂક્ષ્મ બેક્ટેરિયા જમા રહે છે.
૨. જ્યારે આપણે એ જ અસ્વચ્છ હાથે ખોરાક લઈએ છીએ, ત્યારે આ બેક્ટેરિયા સીધા જ ખોરાક મારફતે આપણા શરીરમાં પ્રવેશે છે.
૩. આના પરિણામે ફૂડ પોઈઝનિંગ, પેટમાં સખત દુખાવો, ઝાડા કે ઉલટી જેવી તકલીફો થઈ શકે છે.
ટૂંકમાં કહીએ તો, બીમારી માટે મહેંદી પોતે નહીં, પરંતુ હાથ બરાબર સાફ ન કરવાની બેદરકારી જવાબદાર બને છે.
મહેંદી મુકાવ્યા પછી સ્વાસ્થ્યની જાળવણી માટે જરૂરી સાવચેતીઓ
જો તમે તહેવાર કે પ્રસંગમાં મહેંદી મૂકવાના શોખીન હોવ, તો સ્વાસ્થ્યને નુકસાન પહોંચાડ્યા વિના સુરક્ષિત રહેવા માટે હેલ્થ એક્સપર્ટ્સ દ્વારા આપવામાં આવેલી આ મહત્વપૂર્ણ બાબતોનું પાલન કરવું જોઈએ:
૧. માત્ર શુદ્ધ અને હર્બલ મહેંદીનો જ આગ્રહ રાખો:
બજારમાં મળતા સસ્તા અને રાસાયણિક કોનથી હંમેશા દૂર રહો. શક્ય હોય તો ઘરે જ દેશી મહેંદીના પાન પીસીને અથવા જાણીતી અને વિશ્વાસપાત્ર હર્બલ બ્રાન્ડની જ મહેંદીનો ઉપયોગ કરો.
૨. જમતા પહેલાં અને રસોઈ બનાવતા પહેલાં યોગ્ય સફાઈ:
એકવાર મહેંદીનો રંગ આવી જાય અને સુકાઈ ગયેલી મહેંદી ઉખાડી લેવાય, ત્યારબાદ હાથને સાબુ અને નવશેકા પાણીથી ખૂબ જ સારી રીતે ધુઓ. ખાસ કરીને આંગળીઓની વચ્ચેનો ભાગ, ટેરવાં અને નખની અંદરનો ભાગ વ્યવસ્થિત સાફ કરો.
૩. ભીની મહેંદી કે સુકાવાની પ્રક્રિયા દરમિયાન કાળજી:
જ્યાં સુધી હાથ પર લાગેલી મહેંદી સંપૂર્ણપણે સુકાઈ ન જાય અને હાથ સાફ ન થઈ જાય, ત્યાં સુધી સીધા હાથેથી જમવાનું ટાળો. આવા સમયે ખોરાક ખાવા માટે ચમચી (Spoon) નો ઉપયોગ કરવો અથવા પરિવારના અન્ય સભ્યની મદદ લેવી વધારે હિતાવહ છે.
૪. એલર્જીના લક્ષણો દેખાય તો ત્વરિત તબીબી સારવાર:
જો મહેંદી લગાવ્યા પછી કે લાગુ કર્યાના થોડા સમયમાં હાથમાં સખત બળતરા થાય, ખંજવાળ આવે કે ચામડી લાલ થઈ જાય, તો તેને સામાન્ય ગણીને અણદેખી ન કરો. તરત જ હાથ ધોઈ નાખો અને સહેજ પણ વિલંબ કર્યા વિના ડોક્ટરનો સંપર્ક કરો.
