ફ્રિજમાં રાખેલું દહીં કેટલા દિવસ સુધી ખાઈ શકાય? આ સંકેતો દેખાય તો તરત ફેંકી દો
દહીં ભારતીય ઘરોના રસોડામાં લગભગ રોજબરોજ ઉપયોગમાં લેવાતી વસ્તુ છે. થાળી સાથે દહીં હોય, કઢી બનાવવાની હોય, રાયતું તૈયાર કરવું હોય કે પછી ગરમીમાં ઠંડક માટે એક વાટકી દહીં ખાવું હોય—તેનો ઉપયોગ અનેક રીતે થાય છે. દહીંને પ્રોટીન અને કેલ્શિયમનો સારો સ્ત્રોત માનવામાં આવે છે અને તેમાં રહેલા જીવંત બેક્ટેરિયા આંતરડાના સ્વાસ્થ્ય માટે પણ ઉપયોગી હોઈ શકે છે.
પરંતુ દહીંને લઈને એક સવાલ મોટાભાગના ઘરોમાં જોવા મળે છે—ફ્રિજમાં રાખેલું દહીં આખરે કેટલા દિવસ સુધી સુરક્ષિત રીતે ખાઈ શકાય? ઘણા લોકો એકવાર મોટી માત્રામાં દહીં બનાવીને અથવા ખરીદીને ફ્રિજમાં રાખી દે છે અને પછી એક-બે દિવસના અંતરે તેનો ઉપયોગ કરતા રહે છે. બીજી તરફ કેટલાક લોકો દહીં થોડું ખાટું થાય એટલે તેને બગડેલું માની લે છે. હકીકતમાં ખાટાશ અને ખરાબ થવા વચ્ચેનો તફાવત સમજવો જરૂરી છે.
TV9 ગુજરાતી દ્વારા પ્રકાશિત માહિતી મુજબ ઘરે બનાવેલું દહીં સામાન્ય રીતે ફ્રિજમાં આશરે 6થી 7 દિવસ સુધી રાખવાની સલાહ આપવામાં આવી છે. બીજી તરફ પેકેટમાં મળતું દહીં સીલબંધ હોય તો તેના પેકેટ પર આપવામાં આવેલી ઉપયોગની તારીખ અને સ્ટોરેજ સૂચનાઓને પ્રાથમિકતા આપવી જોઈએ.
દહીંને ફ્રિજમાં રાખવાથી શું થાય છે?
દહીં બનવાની પ્રક્રિયામાં દૂધમાં રહેલા લેક્ટોઝનું લેક્ટિક એસિડમાં રૂપાંતર થાય છે. આ પ્રક્રિયાને કારણે દહીંમાં ખાટો સ્વાદ આવે છે અને તેની ખાસ ટેક્સચર બને છે. ફ્રિજનું ઓછું તાપમાન આ પ્રક્રિયાને ધીમી કરે છે. એટલે દહીંને બહાર રાખવાની સરખામણીમાં ઠંડા તાપમાને રાખવાથી તેની ગુણવત્તા વધુ સમય સુધી જાળવી શકાય છે.
પરંતુ અહીં એક ગેરસમજ દૂર કરવી જરૂરી છે—ફ્રિજમાં રાખવાથી દહીં ક્યારેય ખરાબ નહીં થાય એવું નથી. ઠંડુ તાપમાન ઘણા સૂક્ષ્મજીવોની વૃદ્ધિને ધીમું કરે છે, પરંતુ ખાદ્ય પદાર્થોને અનંત સમય સુધી સુરક્ષિત રાખતું નથી. USDAના માર્ગદર્શન અનુસાર યોગર્ટને લગભગ 40°F એટલે કે 4°C આસપાસના તાપમાને રેફ્રિજરેટરમાં સામાન્ય રીતે 1થી 2 અઠવાડિયા સુધી રાખી શકાય છે, પરંતુ વાસ્તવિક શેલ્ફ લાઇફ ઉત્પાદન, પેકેજિંગ, હેન્ડલિંગ અને સ્ટોરેજની સ્થિતિ પ્રમાણે બદલાઈ શકે છે.
આથી ઘરે બનાવેલા દહીં અને બજારમાંથી મળતા પેકેટવાળા દહીં માટે એક જ નિયમ લાગુ કરવો યોગ્ય નથી.
ઘરે બનાવેલું દહીં કેટલા દિવસ સુધી ચાલે?
ઘરે બનાવેલા દહીંમાં પ્રિઝર્વેટિવ્સ ન હોવાને કારણે તેને લાંબા સમય સુધી રાખવાની ટેવ ન રાખવી જોઈએ. દહીં સારી રીતે સેટ થયા બાદ તેને ઢાંકણવાળા સ્વચ્છ કન્ટેનરમાં રાખીને તરત ફ્રિજમાં મૂકી દેવું વધુ સારું છે.
સામાન્ય રીતે ઘરે બનાવેલું દહીં લગભગ 5થી 7 દિવસની અંદર વાપરી લેવું યોગ્ય માનવામાં આવે છે. TV9 ગુજરાતી પણ ઘરે બનાવેલા દહીં માટે 6થી 7 દિવસ સુધીનો સમય સૂચવે છે.
જોકે આ સમય દરેક સ્થિતિમાં એકસરખો હશે એવું નથી. દહીં બનાવતી વખતે વપરાયેલા વાસણની સ્વચ્છતા, દૂધની ગુણવત્તા, દહીંને કેટલા સમય સુધી રૂમ ટેમ્પરેચર પર રાખવામાં આવ્યું હતું અને ફ્રિજનું તાપમાન કેટલું છે—આ બધાની અસર તેની ગુણવત્તા પર પડે છે.
એટલે માત્ર દિવસોની ગણતરી કરીને જ દહીં ખાવું કે નહીં તેનો નિર્ણય ન લેવો જોઈએ. દહીંની ગંધ, રંગ, દેખાવ અને ટેક્સચર પણ તપાસવી જોઈએ.
પેકેટવાળું દહીં કેટલા દિવસ સુધી રાખી શકાય?
બજારમાં મળતા પેકેટવાળા દહીં માટે સૌથી મહત્વની બાબત છે લેબલ પર આપવામાં આવેલી તારીખ અને સ્ટોરેજ સૂચના. સીલબંધ પેકેટ યોગ્ય રીતે ઠંડા તાપમાને રાખવામાં આવ્યું હોય તો પેકેજ પર દર્શાવેલી “Use By” અથવા સંબંધિત તારીખને અનુસરવી જોઈએ.
ભારત સરકારના Consumer Affairs વિભાગના દસ્તાવેજ મુજબ પેકેજ્ડ દહીંના લેબલ પર ઉત્પાદન તારીખ, એક્સપાયરી/“Use by” તારીખ, પોષક માહિતી અને સ્ટોરેજ સૂચનાઓ જેવી વિગતો દર્શાવવાની હોય છે.
એટલે બજારમાંથી દહીં ખરીદતી વખતે માત્ર પેકેટ જોઈને ઘરે લાવી દેવું પૂરતું નથી. પેકેટની તારીખ, સીલ યોગ્ય છે કે નહીં અને દહીં સતત ઠંડા તાપમાને રાખવામાં આવ્યું છે કે નહીં તે જોવું પણ મહત્વપૂર્ણ છે.
દહીં ખરાબ થઈ ગયું છે કે નહીં કેવી રીતે ઓળખશો?
આ સૌથી મહત્વનો સવાલ છે. ઘણી વખત લોકો દહીં થોડું ખાટું થયું હોય તો તેને ફેંકી દે છે, જ્યારે કેટલીક વખત દહીં ખરાબ થવાના સ્પષ્ટ સંકેતો હોવા છતાં તેનો ઉપયોગ કરી લે છે.
સૌ પ્રથમ ગંધ તપાસો. દહીંમાં સામાન્ય ખાટાશવાળી સુગંધ હોઈ શકે છે, પરંતુ જો તેમાંથી અસામાન્ય, ખૂબ જ તીવ્ર અથવા સડેલી જેવી ગંધ આવતી હોય તો તેને ખાવું ટાળવું જોઈએ.
બીજું છે રંગમાં ફેરફાર. તાજા દહીંનો રંગ સામાન્ય રીતે સફેદ અથવા દૂધિયું હોય છે. જો દહીંનો રંગ અસામાન્ય રીતે પીળો, ભૂરો, લીલો અથવા અન્ય રીતે બદલાયેલો જોવા મળે તો સાવધાન રહેવું જોઈએ.
ત્રીજું અને સૌથી સ્પષ્ટ નિશાન છે ફૂગ. જો દહીંની સપાટી પર કાળા, લીલા, વાદળી કે અન્ય રંગની ફૂગ દેખાય તો દહીંનો ઉપયોગ ન કરવો. માત્ર ઉપરનો ભાગ કાઢીને બાકીનું દહીં ખાઈ લેવું પણ યોગ્ય નથી.
TV9 ગુજરાતી દ્વારા પણ અસામાન્ય ગંધ, રંગમાં ફેરફાર અને ફૂગ જેવા સંકેતોને દહીં ખરાબ થવાના ચિહ્નો તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યા છે.
ઉપર પાણી દેખાય તો શું દહીં ખરાબ થઈ ગયું?
આ બાબતે પણ લોકોમાં ઘણી ગેરસમજ છે. દહીંના ઉપર થોડું પાણી અથવા છાશ જેવું પ્રવાહી અલગ દેખાય તો તેનો અર્થ હંમેશાં દહીં ખરાબ થઈ ગયું એવો નથી.
દહીંમાં કુદરતી રીતે પાણી અલગ પડવાની પ્રક્રિયા થઈ શકે છે. ખાસ કરીને દહીં થોડા સમય સુધી રાખવામાં આવે ત્યારે ઉપર પ્રવાહી જોવા મળી શકે છે. જો દહીંનો રંગ, ગંધ અને દેખાવ સામાન્ય હોય તો માત્ર આ કારણે તેને બગડેલું માનવું જરૂરી નથી.
પરંતુ જો પાણી અલગ પડવાની સાથે અસામાન્ય ગંધ, ચીકણું ટેક્સચર, રંગમાં ફેરફાર અથવા ફૂગ પણ દેખાય તો દહીં ખાવું ટાળવું જોઈએ.
દહીં સ્ટોર કરતી વખતે આ ભૂલો ન કરો
દહીંને લાંબા સમય સુધી સારું રાખવું હોય તો તેને બનાવ્યા બાદ અથવા પેકેટ ખોલ્યા પછી યોગ્ય રીતે સ્ટોર કરવું ખૂબ જરૂરી છે.
સૌથી પહેલાં દહીંને ઢાંકણવાળા સ્વચ્છ કન્ટેનરમાં રાખો. ખુલ્લું દહીં ફ્રિજમાં રાખવાથી તેની સપાટી પર અન્ય ખાદ્ય પદાર્થોની ગંધ આવી શકે છે અને દૂષિત થવાની શક્યતા પણ વધી શકે છે.
દહીં કાઢવા માટે હંમેશા સ્વચ્છ અને સૂકો ચમચો ઉપયોગમાં લો. ભીના અથવા ગંદા ચમચાથી દહીં કાઢવાથી તેમાં અનિચ્છનીય સૂક્ષ્મજીવો પહોંચી શકે છે.
બીજી મહત્વની બાબત છે કે દહીંને વારંવાર ફ્રિજમાંથી બહાર કાઢીને લાંબા સમય સુધી રૂમ ટેમ્પરેચર પર ન રાખવું. જેટલો સમય કોઈ નાશવંત ખાદ્ય પદાર્થ ઠંડા તાપમાનથી બહાર રહે છે, તેટલો તેની સલામતી પર અસર પડી શકે છે.
ફ્રિજનું તાપમાન પણ મહત્વનું
ઘણા લોકો દહીં ફ્રિજમાં મૂકી દીધું એટલે કામ પૂરું થયું એવું માને છે. પરંતુ ફ્રિજ કેટલું ઠંડું છે તે પણ મહત્વપૂર્ણ છે.
USDAના માર્ગદર્શન મુજબ રેફ્રિજરેટરનું તાપમાન લગભગ 40°F (4°C) અથવા તેનાથી ઓછું રાખવું યોગ્ય છે.
ફ્રિજ ખૂબ ભરેલો હોય, દરવાજો વારંવાર ખુલતો હોય અથવા કૂલિંગ યોગ્ય ન હોય તો અંદરનું તાપમાન સ્થિર ન રહેવાની શક્યતા છે. તેથી દહીં જેવી નાશવંત વસ્તુઓને ફ્રિજના એવા ભાગમાં રાખવી સારી જ્યાં તાપમાન પ્રમાણમાં સ્થિર રહે.
દહીંને જરૂર કરતાં વધારે સ્ટોર કરવાનું ટાળો
ઘરમાં દહીંનો ઉપયોગ વધારે થતો હોય તો મોટી માત્રામાં દહીં બનાવવાની ટેવ સ્વાભાવિક છે. પરંતુ જો પરિવારના સભ્યો ઓછા હોય અને દહીં થોડા દિવસમાં પૂરું ન થતું હોય તો વારંવાર મોટી માત્રામાં દહીં સ્ટોર કરવું યોગ્ય નથી.
જેટલું જરૂરી હોય એટલું જ બનાવવું અથવા ખરીદવું વધુ સમજદારીભર્યું છે. તેનાથી દહીં બગડીને ફેંકી દેવાની શક્યતા ઘટે છે અને ખોરાકનો બગાડ પણ ઓછો થાય છે.
ખાસ કરીને ગરમીની ઋતુમાં દહીંને રૂમ ટેમ્પરેચર પર વધુ સમય રાખ્યા બાદ ફરી ફ્રિજમાં મૂકવાની ટેવ ટાળવી જોઈએ.
શું માત્ર સૂંઘીને દહીં સુરક્ષિત છે કે નહીં નક્કી કરી શકાય?
ના. આ બાબત પણ ધ્યાનમાં રાખવી જરૂરી છે. ખરાબ થયેલા ખોરાકમાં ઘણી વખત ગંધ, રંગ અથવા ટેક્સચરમાં ફેરફાર જોવા મળે છે, પરંતુ દરેક પ્રકારના હાનિકારક બેક્ટેરિયા ખોરાકનો દેખાવ કે ગંધ બદલે જ એવું નથી. ફૂડ સેફ્ટી નિષ્ણાતોના માર્ગદર્શન મુજબ માત્ર સૂંઘીને અથવા ચાખીને કોઈ ખાદ્ય પદાર્થ સંપૂર્ણપણે સુરક્ષિત છે એવું નક્કી કરવું યોગ્ય નથી.
એટલે દહીં લાંબા સમયથી રાખેલું હોય, યોગ્ય રીતે સ્ટોર થયું છે કે નહીં તેની ખાતરી ન હોય અથવા તેની સ્થિતિ અંગે શંકા હોય તો જોખમ લેવાને બદલે તેને ફેંકી દેવું વધુ સુરક્ષિત છે.
દહીં ખાવું સારું, પરંતુ સાવચેતી સાથે
દહીં સંતુલિત આહારનો સારો ભાગ બની શકે છે. તેમાં પ્રોટીન અને કેલ્શિયમ જેવા પોષક તત્વો હોય છે અને ફર્મેન્ટેડ ડેરી પ્રોડક્ટ તરીકે તે ઘણા લોકોના આહારમાં ઉપયોગી બની શકે છે. પરંતુ કોઈપણ ખાદ્ય વસ્તુની જેમ દહીંની ગુણવત્તા અને સ્ટોરેજ પણ એટલા જ મહત્વના છે.
તાજું દહીં ખાવું સૌથી સરળ વિકલ્પ છે. જો તેને સ્ટોર કરવું હોય તો તરત યોગ્ય તાપમાને ફ્રિજમાં રાખવું, સ્વચ્છ ચમચાનો ઉપયોગ કરવો અને લાંબા સમય સુધી બહાર ન રાખવું જોઈએ.
