કમરના એક તરફ અચાનક દુખાવો થાય તો સાવધાન! કિડની સ્ટોનનું હોઈ શકે છે સંકેત, જાણો લક્ષણો અને બચાવની રીતો
કમરના નીચેના ભાગમાં દુખાવો થવો આજકાલ ખૂબ સામાન્ય બાબત બની ગઈ છે. લાંબા સમય સુધી ખુરશી પર બેસીને કામ કરવું, ખોટી પોઝિશનમાં સૂવું, વધારે વજન ઉઠાવવું અથવા સ્નાયુઓમાં ખેંચાણ જેવી અનેક બાબતો તેના કારણ બની શકે છે. પરંતુ દરેક પ્રકારનો કમરનો દુખાવો માત્ર સ્નાયુઓ સાથે જોડાયેલો હોય એવું જરૂરી નથી. કેટલીક પરિસ્થિતિમાં કમરના એક જ ભાગમાં થતો તીવ્ર દુખાવો કિડનીમાં પથરી એટલે કે કિડની સ્ટોનનું પણ સૂચન કરી શકે છે.
કિડની સ્ટોન એટલે કિડનીમાં પેશાબમાં રહેલા કેટલાક ખનિજ અને અન્ય રસાયણોના સ્ફટિકો ભેગા થઈને બનેલો કઠણ પદાર્થ. નાની પથરી ઘણી વખત કોઈ ખાસ લક્ષણ આપ્યા વગર પેશાબ મારફતે શરીરમાંથી બહાર નીકળી જાય છે. પરંતુ પથરી મોટી હોય અથવા કિડનીથી મૂત્રાશય તરફ જતી નળીમાં અટવાઈ જાય તો ભારે દુખાવો થઈ શકે છે. NHS અનુસાર, કિડની સ્ટોનનો દુખાવો ઘણી વખત પેટની બાજુ અથવા કમરના નીચેના ભાગથી શરૂ થઈને જાંઘના અંદરના ભાગ અથવા ગ્રોઇન સુધી ફેલાઈ શકે છે.
એક તરફનો કમરનો દુખાવો કેમ મહત્વનો છે?
જો કમરના એક જ ભાગમાં અચાનક અને ખૂબ જ તીવ્ર દુખાવો શરૂ થાય, ખાસ કરીને દુખાવો થોડા સમય માટે ઓછો થાય અને ફરી વધે, તો તેને સામાન્ય કમરનો દુખાવો માનીને અવગણવો યોગ્ય નથી. કિડની સ્ટોનના કિસ્સામાં દુખાવો સતત એકસરખો રહેવાને બદલે આવતો-જતો હોઈ શકે છે.
પથરી જ્યારે કિડનીમાંથી મૂત્રવાહિની એટલે કે યુરેટરમાં પ્રવેશ કરે છે ત્યારે ત્યાં અવરોધ અથવા ઘર્ષણ ઊભું થઈ શકે છે. તેના કારણે શરીરમાં ખૂબ તીવ્ર પીડા અનુભવાઈ શકે છે. કેટલાક લોકોમાં આ દુખાવો કમરથી પેટ તરફ અને ત્યાંથી ગ્રોઇન સુધી પણ પહોંચી શકે છે.
જોકે, અહીં એક મહત્વની વાત સમજવી જરૂરી છે—કમરના એક તરફ દુખાવો થવો એટલે ચોક્કસપણે કિડની સ્ટોન જ છે એવું કહી શકાય નહીં. કમરના દુખાવાના અન્ય અનેક કારણો પણ હોઈ શકે છે. તેથી સતત, તીવ્ર અથવા અસામાન્ય દુખાવો હોય તો યોગ્ય તબીબી તપાસ જરૂરી છે.
કિડની સ્ટોનના મુખ્ય લક્ષણો કયા છે?
કિડની સ્ટોનના લક્ષણો પથરીના કદ અને તે કિડનીમાં ક્યાં સ્થિત છે તેના પર આધાર રાખે છે. ખૂબ નાની પથરી કોઈ ખાસ તકલીફ કર્યા વગર શરીરમાંથી બહાર નીકળી શકે છે. બીજી તરફ મોટી પથરી અથવા મૂત્રવાહિનીમાં અટવાયેલી પથરી ગંભીર લક્ષણો ઊભા કરી શકે છે.
સૌથી સામાન્ય સંકેતોમાં કમર અથવા પેટની બાજુમાં તીવ્ર દુખાવો, દુખાવો ગ્રોઇન તરફ ફેલાવું, ઉબકા અને ઉલટી, વારંવાર પેશાબ કરવાની ઈચ્છા તથા પેશાબમાં લોહી આવવું સામેલ છે. કેટલાક કિસ્સામાં પેશાબ ધૂંધળો દેખાઈ શકે છે અથવા યુરિન ઇન્ફેક્શન સાથે જોડાયેલા લક્ષણો પણ જોવા મળી શકે છે.
કેટલાક દર્દીઓને દુખાવા સાથે વધારે પરસેવો પણ આવી શકે છે. પથરી મૂત્રવાહિનીને અવરોધે ત્યારે પેશાબના પ્રવાહમાં સમસ્યા ઊભી થઈ શકે છે અને જો તેની સાથે ઇન્ફેક્શન હોય તો સ્થિતિ વધુ ગંભીર બની શકે છે.
તાવ આવે તો ખાસ સાવધાન
કિડની સ્ટોન સાથે જો તાવ, ઠંડી લાગવી, ધ્રુજારી, વધારે નબળાઈ અથવા અસ્વસ્થતા જેવા લક્ષણો જોવા મળે તો તેને સામાન્ય પથરી સમજીને ઘરે બેસી રહેવું જોખમી બની શકે છે. પથરીના કારણે મૂત્રવાહિનીમાં અવરોધ અને તેની સાથે ઇન્ફેક્શન થાય તો કિડની ઇન્ફેક્શનનું જોખમ ઊભું થઈ શકે છે. NHS મુજબ કિડની સ્ટોન અને કિડની ઇન્ફેક્શનના કેટલાક લક્ષણો એકબીજા જેવા હોઈ શકે છે, પરંતુ તાવ અને ઠંડી-ધ્રુજારી જેવી નિશાનીઓ ખાસ ધ્યાન આપવા જેવી છે.
તેથી ભારે દુખાવો, તાવ અથવા ઠંડી સાથે પથરીની શંકા હોય તો તાત્કાલિક તબીબી સલાહ લેવી જોઈએ.
પાણી ઓછું પીવું પણ બની શકે છે મોટું કારણ
કિડની સ્ટોન બનવાના સૌથી મહત્વના જોખમી પરિબળોમાંથી એક છે શરીરમાં પાણીની અછત. જ્યારે વ્યક્તિ પૂરતું પ્રવાહી લેતી નથી ત્યારે પેશાબ વધુ ગાઢ બની શકે છે. તેમાં રહેલા કેટલાક ખનિજ અને રસાયણોની સાંદ્રતા વધે છે અને તે સ્ફટિકો બનાવી શકે છે. સમય જતાં આ સ્ફટિકો ભેગા થઈને પથરીનું સ્વરૂપ લઈ શકે છે.
ખાસ કરીને ગરમીના દિવસોમાં વધારે પરસેવો થતો હોય, બહાર કામ કરવું પડતું હોય અથવા કસરત દરમિયાન શરીરમાંથી વધારે પાણી નીકળતું હોય ત્યારે પૂરતું પાણી પીવું વધુ જરૂરી બને છે.
પેશાબનો રંગ પણ શરીરમાં પાણીની સ્થિતિ વિશે એક સામાન્ય સંકેત આપી શકે છે. પેશાબ ખૂબ ઘાટો દેખાતો હોય તો શરીરમાં પાણી ઓછું હોવાની શક્યતા હોઈ શકે છે.
માત્ર પાણી નહીં, ખોરાકની ભૂમિકા પણ મહત્વની
કિડની સ્ટોનથી બચવા માટે માત્ર પાણી પીવું પૂરતું નથી. ખાવા-પીવાની આદતો પણ મહત્વની છે. વધારે મીઠું ખાવાની ટેવ, અસંતુલિત આહાર અને કેટલાક લોકોમાં વધારે પ્રાણીજન્ય પ્રોટીનનું સેવન પથરીના જોખમ સાથે જોડાઈ શકે છે. NHS પણ કિડની સ્ટોનથી બચવા માટે વધુ પડતા મીઠાનું સેવન ટાળવાની સલાહ આપે છે.
આનો અર્થ એવો નથી કે પ્રોટીન સંપૂર્ણપણે બંધ કરી દેવું અથવા કેલ્શિયમવાળા ખોરાકથી દૂર રહેવું. પથરીના પ્રકાર અને વ્યક્તિની તબીબી સ્થિતિ પ્રમાણે આહારની સલાહ અલગ હોઈ શકે છે. કેટલાક નિષ્ણાત સ્ત્રોતો પણ સૂચવે છે કે સામાન્ય રીતે ખોરાકમાંથી મળતું પૂરતું કેલ્શિયમ જાળવી રાખવું જરૂરી છે અને પોતાની રીતે કેલ્શિયમ સંપૂર્ણ બંધ કરવું યોગ્ય નથી.
કિડની સ્ટોનથી બચવા માટે શું કરવું?
સૌથી પહેલું અને સરળ પગલું છે પૂરતું પ્રવાહી લેવું. NHS મુજબ પુખ્ત વ્યક્તિઓને સામાન્ય રીતે દિવસ દરમિયાન આશરે 2.5થી 3 લિટર પાણી પીવાની સલાહ આપવામાં આવે છે, જોકે દરેક વ્યક્તિની જરૂરિયાત તેની તબિયત, હવામાન, શારીરિક પ્રવૃત્તિ અને અન્ય પરિસ્થિતિઓ પ્રમાણે અલગ હોઈ શકે છે.
પાણીમાં તાજું લીંબુ ઉમેરવું પણ કેટલાક લોકોને ઉપયોગી થઈ શકે છે. સાથે જ વધારે મીઠું, અતિશય સોફ્ટ ડ્રિંક્સ અને અનાવશ્યક રીતે વધારે કેફીનયુક્ત પીણાં લેવાની ટેવ ઘટાડવી યોગ્ય છે.
જો અગાઉ કિડનીમાં પથરી થઈ ચૂકી હોય તો માત્ર સામાન્ય ડાયટ ટીપ્સ પર આધાર રાખવાને બદલે ડૉક્ટરની સલાહ લેવી વધુ યોગ્ય છે. કારણ કે કિડની સ્ટોનના પ્રકાર અલગ હોઈ શકે છે અને દરેક પ્રકાર માટે આહારની ભલામણ પણ એકસરખી હોતી નથી.
પથરી થઈ જાય તો સારવાર કેવી રીતે થાય?
દરેક કિડની સ્ટોન માટે ઓપરેશનની જરૂર પડે એવું નથી. નાની પથરી ઘણી વખત યોગ્ય તબીબી માર્ગદર્શન હેઠળ પેશાબ મારફતે પોતે બહાર નીકળી શકે છે. કેટલાક દર્દીઓને દુખાવો ઘટાડવા માટે દવા, ઉબકા માટે દવા અથવા પથરી બહાર નીકળવામાં મદદરૂપ થતી દવાઓ આપવામાં આવી શકે છે.
પરંતુ મોટી પથરી, સતત દુખાવો, પેશાબના માર્ગમાં અવરોધ અથવા ઇન્ફેક્શન હોય તો હોસ્પિટલમાં સારવારની જરૂર પડી શકે છે. કેટલીક પરિસ્થિતિમાં શોકવેવ દ્વારા પથરીને નાના ટુકડામાં તોડવામાં આવે છે અથવા પ્રક્રિયા દ્વારા તેને બહાર કાઢવામાં આવે છે.
કિડની સ્ટોનની તપાસ માટે ડૉક્ટર દર્દીના લક્ષણો અને મેડિકલ હિસ્ટ્રી ઉપરાંત પેશાબ તથા લોહીની તપાસ કરાવી શકે છે. ભારે દુખાવાની સ્થિતિમાં સ્કેનની પણ જરૂર પડી શકે છે. NHS મુજબ પુખ્ત દર્દીઓમાં ગંભીર પથરીના દુખાવા માટે CT સ્કેનનો ઉપયોગ થઈ શકે છે, જ્યારે ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન અલ્ટ્રાસાઉન્ડ વધુ યોગ્ય તપાસ હોઈ શકે છે.
કમરનો દરેક દુખાવો કિડની સ્ટોન નથી
આ બાબત પણ એટલી જ મહત્વની છે. લાંબા સમય સુધી બેસી રહેવું, સ્નાયુઓમાં ખેંચાણ, સાયટિકા, સ્લિપ્ડ ડિસ્ક જેવી સમસ્યાઓ પણ કમરના દુખાવાનું કારણ બની શકે છે. સામાન્ય કમરનો દુખાવો ઘણી વખત થોડા અઠવાડિયામાં સુધરી જાય છે, પરંતુ જો દુખાવો સતત રહે, ઝડપથી વધી રહ્યો હોય અથવા દૈનિક જીવનમાં અડચણ ઊભી કરે તો ડૉક્ટરની સલાહ લેવી જોઈએ.
એટલે માત્ર કમર દુખે છે એટલે તરત કિડની સ્ટોન હોવાનું માનવું પણ યોગ્ય નથી અને કિડની સંબંધિત સંકેતોને સંપૂર્ણપણે અવગણવું પણ યોગ્ય નથી.
ક્યારે તરત ડૉક્ટર પાસે જવું?
જો કમર અથવા પેટમાં અચાનક ખૂબ જ તીવ્ર દુખાવો થાય, પેશાબમાં લોહી દેખાય, પેશાબ કરવામાં મુશ્કેલી પડે, વારંવાર ઉલટી થાય અથવા દુખાવાની સાથે તાવ અને ઠંડી લાગે તો તાત્કાલિક તબીબી તપાસ કરાવવી જોઈએ.
ખાસ કરીને પથરી સાથે તાવ અને મૂત્ર માર્ગમાં અવરોધની શંકા હોય ત્યારે વિલંબ ન કરવો જોઈએ. સમયસર તપાસ અને સારવારથી જટિલતાઓનું જોખમ ઘટાડવામાં મદદ મળી શકે છે.
