સોનાની આખી ખાણ પાણીની અંદર? જાપાનને સમુદ્રમાંથી મળ્યો અત્યાર સુધીનો સૌથી મોટો જેકપોટ!
વિજ્ઞાન અને ભૂસ્તરશાસ્ત્રની દુનિયામાંથી એક એવા સમાચાર સામે આવ્યા છે જેણે આખા વિશ્વને ચોંકાવી દીધું છે. જાપાન માટે આ શોધ કોઈ સપના સમાન છે, જેને નિષ્ણાતો એક બહુ મોટી આર્થિક અને વૈજ્ઞાનિક સફળતા (Breakthrough) તરીકે જોઈ રહ્યા છે. તાજેતરના અહેવાલો મુજબ, જાપાનના સમુદ્રી વિસ્તારના પેટાળમાં સોનાનો એક વિશાળ ભંડાર હોવાનું સામે આવ્યું છે. દરિયાની અંદર આવેલા એક સક્રિય જ્વાળામુખીના ક્રેટર (મુખ) માં સંશોધકોને સોનાનો આ અદભુત ખજાનો મળી આવ્યો છે, જે ભવિષ્યમાં વિશ્વની સૌથી મોટી અંડરવોટર ગોલ્ડ માઈન (પાણીની અંદર સોનાની ખાણ) બની શકે છે.
સમુદ્રના તળિયેથી મળી આવેલા આ સોનાની સૌથી ખાસ અને રોમાંચક બાબત એ છે કે તે સામાન્ય રીતે દેખાતું સોનું નથી, પરંતુ ‘અદ્રશ્ય સોનું’ (Invisible Gold) છે. ચાલો વિગતવાર સમજીએ કે આ આખી શોધ શું છે અને તે કેમ આટલી મહત્વપૂર્ણ છે.
શું છે આ ‘અદ્રશ્ય સોનું’ અને તે ક્યાં મળ્યું?
સામાન્ય રીતે જ્યારે આપણે સોનાની ખાણ વિશે વિચારીએ ત્યારે મનમાં ચમકતા પીળા પથ્થરો અથવા સોનાના કણોનો વિચાર આવે છે. પરંતુ જાપાનના દક્ષિણ-પૂર્વીય કિનારેથી દૂર સમુદ્રના પેટાળમાં જે સોનું મળ્યું છે તે નરી આંખે જોઈ શકાતું નથી. સંશોધકોને અહીં ‘બ્લેક સ્મોકર ચિમની’ (Black Smoker Chimneys) અને હાઇડ્રોથર્મલ માઉન્ડ્સ (ગરમ પાણીના ફુવારા દ્વારા બનેલા ઢગલા) મળી આવ્યા છે, જે સતત મોટા પ્રમાણમાં સોનાનું ઉત્સર્જન કરી રહ્યા છે.
અહીંથી નીકળતું સોનું એટલું બારીક અને સૂક્ષ્મ છે કે તેને સામાન્ય માઇક્રોસ્કોપ વડે પણ જોવું અશક્ય છે. આ સોનાના કણો દરિયાના તળિયે રહેલા અન્ય ખનિજોની અંદર અત્યંત સખત રીતે ફસાયેલા છે, જેને વૈજ્ઞાનિક ભાષામાં ‘ઇનવિઝિબલ ગોલ્ડ’ કહેવામાં આવે છે. આ જગ્યા પર સોનાની ઘનતા અને માત્રા એટલી વધારે છે કે દુનિયાભરમાં અત્યાર સુધી નોંધાયેલા આવા તમામ સ્થળોમાં આ ટોચના સ્થાને છે.
આ શોધ પાછળ કોનો હાથ છે?
આ ઐતિહાસિક શોધ કોઈ એક વ્યક્તિ કે સંસ્થાની મહેનત નથી, પરંતુ તેમાં આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરના વૈજ્ઞાનિકો અને જાપાનની ટોચની સંસ્થાઓ સામેલ છે. જાપાનની પ્રતિષ્ઠિત શિઝુઓકા યુનિવર્સિટી (Shizuoka University), વાસેડા યુનિવર્સિટી (Waseda University) અને ધ યુનિવર્સિટી ઓફ ટોક્યો (The University of Tokyo) ના સંશોધકોની એક સંયુક્ત ટીમે આ રિસર્ચ કર્યું છે.
ટોક્યોથી અંદાજે 350 કિલોમીટર (લગભગ 217 માઈલ) દક્ષિણમાં આવેલા દરિયાઈ વિસ્તારમાંથી પથ્થરોના સેમ્પલ એકત્રિત કરવામાં આવ્યા હતા. આ પથ્થરોનું લેબોરેટરીમાં ઝીણવટભર્યું વિશ્લેષણ કર્યા પછી આ ચોંકાવનારો ખુલાસો થયો હતો.
‘ફૂલ્સ ગોલ્ડ’ (મૂર્ખાઓનું સોનું) અને અદ્રશ્ય સોનાનું કનેક્શન
વૈજ્ઞાનિકોના જણાવ્યા અનુસાર, આ માઇક્રોસ્કોપિક સોનાના કણો ‘પાયરાઇટ’ (Pyrite) નામના સલ્ફાઇડ ખનિજની અંદર છુપાયેલા છે. પાયરાઇટ એક એવું ખનિજ છે જે દેખાવમાં બિલકુલ અસલી સોના જેવું જ ચમકે છે, જેના કારણે સદીઓથી લોકો છેતરાતા આવ્યા છે અને એટલે જ તેને લોકબોલીમાં ‘ફૂલ્સ ગોલ્ડ’ (Fool’s Gold) એટલે કે ‘મૂર્ખાઓનું સોનું’ કહેવામાં આવે છે.
જ્યારે દરિયાના પેટાળમાંથી અતિશય ગરમ અને ધાતુઓથી ભરપૂર પ્રવાહી બહાર નીકળે છે, ત્યારે આ પાયરાઇટ ખનિજનું નિર્માણ થાય છે. આ વખતે કુદરતે એક અનોખી રમત રમી છે; પાયરાઇટ ભલે નકલી સોનું હોય, પણ જાપાનના આ કેસમાં આ નકલી સોનાની અંદર જ અસલી સોનાનો અખૂટ ખજાનો છુપાયેલો છે!
જાપાની નિષ્ણાતોએ તેમના અભ્યાસમાં શોધી કાઢ્યું છે કે પાયરાઇટની અંદર અસલી સોનું મુખ્યત્વે બે સ્વરૂપોમાં અસ્તિત્વ ધરાવે છે:
-
નેનોપાર્ટિકલ્સ (Nanoparticles): સોનાના અતિ સૂક્ષ્મ કણો.
-
પરમાણુ માળખું (Atomic Structure): સોનાના સિંગલ એટમ (પરમાણુઓ) જે પાયરાઇટના સ્ફટિક માળખાની અંદર જ ગોઠવાયેલા છે.
આ બંને સ્વરૂપો આ ચોક્કસ વિસ્તારમાં વિપુલ પ્રમાણમાં મળી આવ્યા છે.
આ શોધ માટે કઈ ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ થયો?
હવે પ્રશ્ન એ થાય કે જે સોનું નરી આંખે કે સામાન્ય માઇક્રોસ્કોપથી પણ નથી દેખાતું, તેને વૈજ્ઞાનિકોએ શોધ્યું કેવી રીતે? આ માટે સંશોધકોએ SIMS (Secondary Ion Mass Spectrometry) નામની અત્યંત આધુનિક અને સંવેદનશીલ ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કર્યો છે. SIMS એક એવી પદ્ધતિ છે જે પદાર્થના અતિ સૂક્ષ્મ ભાગોમાંથી પણ સોના અથવા અન્ય તત્વોની હાજરી અને તેની ચોક્કસ માત્રા શોધી કાઢવામાં સક્ષમ છે. આ ટેકનોલોજીની મદદ વગર આ ગુપ્ત ખજાના વિશે જાણવું અશક્ય હતું.
હિગાશી-આઓગાશિમા કાલ્ડેરા (Higashi-Aogashima Caldera)
આ સમગ્ર શોધ જાપાનના એક્સક્લુઝિવ ઇકોનોમિક ઝોન (EEZ) ની અંદર આવેલા ‘હિગાશી-આઓગાશિમા હાઇડ્રોથર્મલ વેન્ટ ફિલ્ડ’ માં થઈ છે. આ ક્ષેત્રની શોધ સૌપ્રથમ વર્ષ 2015 માં કરવામાં આવી હતી. આ એક વિશાળ સબમરીન જ્વાળામુખી ક્રેટર (Caldera) છે, જે સમુદ્રની અંદર એક વિશાળ બાઉલ અથવા કૂવા જેવો આકાર ધરાવે છે. આ જગ્યા પર વાતાવરણ એટલું અનુકૂળ છે કે ત્યાં સતત સોનાનું નિર્માણ થવાની પ્રક્રિયા કુદરતી રીતે ચાલી રહી છે.
કમાણીની તકો વિરુદ્ધ પર્યાવરણનો પડકાર
આ જગ્યા વ્યાવસાયિક રીતે સોનું મેળવવા માટે ખૂબ જ સક્ષમ અને નફાકારક સાબિત થઈ શકે તેમ છે. જો અહીં માઇનિંગ (ઉત્ખનન) શરૂ કરવામાં આવે, તો જાપાનની અર્થવ્યવસ્થાને બહુ મોટો ફાયદો થઈ શકે છે. પરંતુ, સિક્કાની બીજી બાજુ પણ છે.
આ સંશોધન જે આંતરરાષ્ટ્રીય વૈજ્ઞાનિકોની ટીમે કર્યું છે, તેમણે એક ગંભીર ચેતવણી અને અપીલ પણ કરી છે. વૈજ્ઞાનિકોનું કહેવું છે કે આ હાઇડ્રોથર્મલ વેન્ટ્સ માત્ર સોનું જ નથી બનાવતા, પણ તે સમુદ્રના અંધકારમય પેટાળમાં અનોખી ઇકોસિસ્ટમ (જીવસૃષ્ટિ) ને પણ આશરો આપે છે. દરિયાની આટલી ઊંડાઈએ કઈ-કઈ અજાણી દરિયાઈ પ્રજાતિઓ વસે છે, તેની સચોટ માહિતી હજુ વિજ્ઞાન પાસે પણ નથી.
તેથી, વૈજ્ઞાનિકોએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું છે કે આ વિસ્તારને વ્યાવસાયિક ડીપ-સી માઇનિંગ (ઊંડા સમુદ્રમાં ખનન) થી બચાવવો જોઈએ. આ સ્થળનું વૈજ્ઞાનિક અને પર્યાવરણીય મહત્વ ઘણું વધારે છે, અને જો અહીં આડેધડ ખોદકામ કરવામાં આવે તો પર્યાવરણને ક્યારેય ન ભરાય તેવું નુકસાન થઈ શકે છે.
