મેડિકલ કોલેજોનો જંગી વિસ્તાર અને ગુણવત્તાનો પડકાર: AI યુગમાં ડોક્ટરોને સક્ષમ બનાવવા NMC ની નવી વ્યૂહરચના
દેશમાં તબીબી શિક્ષણનો વ્યાપ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં અભૂતપૂર્વ ઝડપે વધ્યો છે. હાલમાં ભારતમાં ૮૨૦ થી વધુ મેડિકલ કોલેજો કાર્યરત છે અને વાર્ષિક આશરે ૧ લાખથી વધુ MBBS બેઠકો ઉપલબ્ધ છે. પરંતુ આ જંગી વિસ્તાર વચ્ચે હવે સૌથી મોટો પ્રશ્ન માત્ર ડોક્ટરોની સંખ્યા વધારવાનો નથી, પણ તેમની ‘તાલીમ અને ગુણવત્તા’ જાળવવાનો છે. ઇન્ડિયન ચેમ્બર ઓફ કોમર્સ (ICC) અને મેડિકલ સ્ટુડન્ટ્સ એસોસિએશન ઓફ ઇન્ડિયા (MSAI) દ્વારા આયોજિત ‘ICC મેડિકલ એજ્યુકેશન ફોરમ’ની બીજી આવૃત્તિમાં આ વિષય પર ગંભીર મંથન કરવામાં આવ્યું હતું.
બે-સ્તરીય શિક્ષણ પ્રણાલી સામે NMC ની ચેતવણી
નેશનલ મેડિકલ કમિશન (NMC) ના અધ્યક્ષ ડૉ. અભિજાત ચંદ્ર-કાંત શેઠે ફોરમને સંબોધતા સ્પષ્ટ કર્યું કે, “મેડિકલ કોલેજોની સંખ્યા વધારવી એ સફળતાનો અંતિમ માપદંડ હોઈ શકે નહીં. ખરી સફળતા એ વાતમાં છે કે આપણે સમાજને કેટલા તાલીમબદ્ધ, કુશળ અને સંવેદનશીલ ડોક્ટરો આપી શકીએ છીએ.”
ડૉ. શેઠે તબીબી શિક્ષણમાં ઉદ્ભવતી ‘બે-સ્તરીય પ્રણાલી’ (Two-tiered System) સામે લાલબત્તી ધરી હતી. તેમણે ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી કે કેટલીક પ્રીમિયમ સંસ્થાઓના વિદ્યાર્થીઓને જ ઉત્તમ શિક્ષકો, શ્રેષ્ઠ રિસર્ચ લેબ્સ, સિમ્યુલેશન સેન્ટર્સ અને આધુનિક સંસાધનો મળે અને બીજી તરફ નવી કે ગ્રામીણ વિસ્તારોની કોલેજોના વિદ્યાર્થીઓ આ સુવિધાઓથી વંચિત રહે – આ અસમાનતા તાત્કાલિક દૂર થવી જોઈએ.
AI તબીબી સારવારમાં મદદ કરશે, પરંતુ આખરી જવાબદારી ડોક્ટરની જ રહેશે
હેલ્થકેર ક્ષેત્રે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) ના વધતા ઉપયોગ અંગે વાત કરતા ડૉ. શેઠે જણાવ્યું હતું કે વિદ્યાર્થીઓને માત્ર AI ટૂલ્સનો ઉપયોગ કરતા જ નહીં, પણ તેની મર્યાદાઓ અને અલ્ગોરિધમિક પૂર્વગ્રહ (Algorithmic Bias) ને સમજતા શીખવવું પડશે.
તેમણે ઉમેર્યું, “AI નિદાન અને સારવાર યોજનામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે, પરંતુ દર્દીના જીવન સાથે જોડાયેલા નિર્ણયો લેવાની નૈતિક અને વ્યાવસાયિક જવાબદારી હંમેશા ડોક્ટરની જ રહેશે.” આ દિશામાં National Board of Examinations in Medical Sciences (NBEMS) દ્વારા મોટા પાયે તાલીમ ઝુંબેશ ચલાવવામાં આવી રહી છે, જે અંતર્ગત ૨૦૨૬ સુધીમાં આશરે ૫૦,૦૦૦ ડોક્ટરો ઓનલાઈન AI તાલીમ પૂર્ણ કરશે.
CBME માળખું: સારા ઈરાદા વચ્ચે અમલીકરણના પડકારો
૨૦૧૯ માં રજૂ કરાયેલા યોગ્યતા-આધારિત તબીબી શિક્ષણ (CBME) માળખાનો ઉદ્દેશ્ય ગોખણપટ્ટી શિક્ષણ પદ્ધતિનો અંત લાવી વિદ્યાર્થીઓને વ્યાવહારિક ક્લિનિકલ કૌશલ્ય શીખવવાનો છે. લેડી હાર્ડિંગ મેડિકલ કોલેજના પ્રોફેસર ડૉ. રિતિકા સૂદે જણાવ્યું કે CBME અભ્યાસક્રમમાં ૨,૬૦૦ થી વધુ કૌશલ્યો (Competencies) નો સમાવેશ કરાયો છે, જેમાં DOAP (ડેમોન્સ્ટ્રેટ-ઓબ્ઝર્વ-એસિસ્ટ-પર્ફોર્મ) પદ્ધતિ અને AETCOM (Attitude, Ethics and Communication) મોડ્યુલ મુખ્ય છે.
પરંતુ જમીની સ્તરે ફેકલ્ટીની અછત, શિક્ષકોમાં આધુનિક તાલીમનો અભાવ અને પેપરવર્ક તથા દસ્તાવેજીકરણનો અતિશય બોજ સૌથી મોટા અવરોધ બની રહ્યા છે. પરંપરાગત પરીક્ષા પદ્ધતિમાંથી મુક્ત થઈને વાસ્તવિક ક્લિનિકલ મૂલ્યાંકન તરફ વળવું હજુ પણ એક મોટો પડકાર છે.
માત્ર સિમ્યુલેશન લેબ્સ બનાવવી પૂરતી નથી: INC
ઇન્ડિયન નર્સિંગ કાઉન્સિલ (INC) ના પ્રમુખ ડૉ. ટી. દિલીપ કુમારે સિમ્યુલેશન-આધારિત તાલીમનું મહત્વ સમજાવતા કહ્યું કે, “જેમ કોઈ વિમાનચાલકને સીધા વિમાનમાં બેસાડતા પહેલા સિમ્યુલેટર પર કલાકો સુધી તાલીમ આપવામાં આવે છે, તેમ ડોક્ટરો અને નર્સોએ પણ વાસ્તવિક દર્દીઓની સારવાર કરતા પહેલા સિમ્યુલેશન લેબમાં પૂરતો હાથસફાઈનો અનુભવ મેળવવો જોઈએ.” તેમણે ભારપૂર્વક કહ્યું કે માત્ર મોંઘા સાધનો ખરીદવાથી કામ નહીં ચાલે, પરંતુ તેને ભણાવી શકે તેવા કુશળ શિક્ષકો તૈયાર કરવા પડશે.
વિદ્યાર્થીઓનો થાક અને ‘બર્નઆઉટ’ ગંભીર વિષય
MSAI ના પ્રમુખ ડૉ. ચૈત્ર બી.એ. એ વિદ્યાર્થીઓ અને યુવા ડોક્ટરોની કથળતી પરિસ્થિતિ અંગે અવાજ ઉઠાવ્યો હતો. તેમણે કહ્યું કે માત્ર તબીબી ક્ષેત્રની કાર્યબળ (Workforce) વધારવાથી ગુણવત્તા નહીં સુધરે, પરંતુ રેસિડેન્ટ ડોક્ટરોની કામના કલાકો અને માનસિક સ્વાસ્થ્યનું ધ્યાન રાખવું પડશે. થાક કે ‘બર્નઆઉટ’ ને કાર્યક્ષમતા માની લેવાની ભૂલ ન કરવી જોઈએ.
