રાજ્ય સરકારના માર્ગદર્શન સાથે પ્રાકૃતિક આંબા ખેતી કેવી રીતે બનાવે ખેડૂતોને આત્મનિર્ભર
રાજ્ય સરકાર દ્વારા ખેતીમાં રાસાયણિક ખાતરોનો વપરાશ ઘટાડી પ્રાકૃતિક કૃષિને વેગ આપવા માટે સતત પ્રયાસો થઈ રહ્યા છે. ફળોના રાજા ગણાતી કેરીના પાકમાં જો ખેડૂતો પ્રાકૃતિક પદ્ધતિ અપનાવે, તો તે માત્ર પર્યાવરણ માટે જ નહીં પણ ખેડૂતોની આર્થિક ઉન્નતિ માટે પણ શ્રેષ્ઠ સાબિત થાય છે. આંબાનો ઉછેર એ વિજ્ઞાન અને પ્રકૃતિના સહયોગની કલા છે.
આંબાના પાક માટે જમીન અને જળ વ્યવસ્થાપન
આંબાના બગીચામાં પરાગનયન અને પોષણ માટે વિશિષ્ટ પદ્ધતિ અપનાવવી જરૂરી છે. બે હાર વચ્ચે નીક ખોદીને તેમાં સૂકા પાંદડાનું આચ્છાદન (Mulching) કરવાથી જમીનમાં ભેજ જળવાય છે અને અળસિયાની પ્રવૃત્તિ વધે છે. જીવામૃતનો નિયમિત છંટકાવ અને નીકમાં તેનો ઉપયોગ કરવાથી આંબાના વૃક્ષને જરૂરી પોષક તત્વો કુદરતી રીતે મળી રહે છે. આ પદ્ધતિથી હ્યુમસનું નિર્માણ થાય છે, જે વૃક્ષના સર્વાંગી વિકાસ માટે ‘માતાના દૂધ’ સમાન કામ કરે છે.
વાવેતરનું અંતર અને નવીનતમ પદ્ધતિઓ
પરંપરાગત રીતે આંબાના બે ઝાડ વચ્ચે ૩૩x૩૩ ફૂટનું અંતર રાખવામાં આવે છે, પરંતુ આધુનિક પદ્ધતિ મુજબ ૧૦x૧૦ ફૂટના અંતરે પણ વાવેતર કરી શકાય છે. નજીક વાવેતર કરવાથી એક એકરમાં વધુ ઝાડ સમાવી શકાય છે અને ફળ ઉતારવાની મજૂરીમાં પણ ઘટાડો થાય છે. કલમ કર્યાના પાંચ વર્ષ પછી જ વ્યવસાયિક ધોરણે ફળ લેવાની શરૂઆત કરવી જોઈએ જેથી ઝાડનું આયુષ્ય અને ફળની ગુણવત્તા જળવાઈ રહે.
સહજીવી આંતરપાક અને જૈવિક વિવિધતા
પ્રકૃતિમાં સહજીવનનું મહત્વ સમજવું અનિવાર્ય છે. આંબાની સાથે આમળા, સરગવો, પપૈયા અને હળદર જેવા આંતરપાકો વાવવાથી જમીનની ફળદ્રુપતા વધે છે. ચોળી અને તુવેર જેવા કઠોળના પાકો જમીનમાં નાઈટ્રોજનનું સ્થાપન કરે છે. આ ઉપરાંત, મધમાખીઓને આકર્ષવા માટે ફૂલ પાકો વાવવા જોઈએ, કારણ કે મધમાખી દ્વારા થતું પરાગનયન ફળની સંખ્યા અને તંદુરસ્તીમાં નોંધપાત્ર વધારો કરે છે.
કલમ કરવાની પદ્ધતિ અને માતૃછોડની પસંદગી
આંબાના મજબૂત ઉછેર માટે નર્સરીમાંથી તૈયાર કલમ લાવવાને બદલે દેશી ગોટલી વાવીને તે સ્થાન પર જ ‘મૃદુ કાષ્ટ કલમ’ (Soft Wood Grafting) કરવી હિતાવહ છે. જે વૃક્ષના ફળ મીઠા અને રોગમુક્ત હોય તેની ડાળીનો માતૃરોપ તરીકે ઉપયોગ કરવો જોઈએ. કલમ કર્યા બાદ શરૂઆતના ચાર વર્ષ સુધી આવતા ફૂલ (મોર) ને તોડી નાખવા જોઈએ જેથી થડ મજબૂત બને.
ફળ સુરક્ષા અને નવીનીકરણ
જૂના અને બિનઉત્પાદક આંબાના ઝાડને ફરીથી જીવંત કરવા માટે તેનું ‘ટોપ વર્કિંગ’ એટલે કે નવીનીકરણ કરી શકાય છે. રોગ અને જીવાતથી બચવા માટે રાસાયણિક દવાઓને બદલે નીમાસ્ત્ર, બ્રહ્માસ્ત્ર અને ખાટી છાશનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ. પ્રાકૃતિક ખેતીના આ મંત્ર દ્વારા ખેડૂતો ઝેરમુક્ત અને સ્વાદિષ્ટ કેરીનું ઉત્પાદન કરી ‘આત્મનિર્ભર કૃષિ’ ના સંકલ્પને સાકાર કરી શકે છે.
