NCERT હવે કોઈ યુનિવર્સિટીથી ઓછી નથી! કેન્દ્ર સરકારે આપ્યો ‘ડીમ્ડ’ દરજ્જો
ભારતીય શિક્ષણ વ્યવસ્થામાં એક ઐતિહાસિક પ્રકરણ ઉમેરાયું છે. કેન્દ્ર સરકારે નેશનલ કાઉન્સિલ ઓફ એજ્યુકેશનલ રિસર્ચ એન્ડ ટ્રેનિંગ (NCERT) ને લઈને એક એવો નિર્ણય લીધો છે, જેનો પડઘો આવનારા ઘણા દાયકાઓ સુધી સંભળાશે. હવે NCERT માત્ર શાળાના પુસ્તકો છાપનારી કે સિલેબસ તૈયાર કરનારી સંસ્થા નથી રહી, પરંતુ તેને ‘ડીમ્ડ યુનિવર્સિટી’નો સત્તાવાર દરજ્જો મળી ગયો છે.
કેન્દ્રીય શિક્ષણ મંત્રાલયનો આ નિર્ણય યુનિવર્સિટી ગ્રાન્ટ્સ કમિશન (UGC) ની ભલામણો બાદ આવ્યો છે. આ એક પગલાથી માત્ર NCERT ની સ્વાયત્તતા જ નહીં વધે, પરંતુ ઉચ્ચ શિક્ષણ (Higher Education) ના ક્ષેત્રમાં પણ નવા રસ્તાઓ ખુલશે. ચાલો વિગતવાર સમજીએ કે આ સમગ્ર મામલો શું છે અને સામાન્ય વિદ્યાર્થીથી લઈને શિક્ષક સુધી તેની શું અસર પડશે.
આ મંજૂરી કેવી રીતે મળી?
NCERT ને ડીમ્ડ યુનિવર્સિટી બનાવવાનો પ્રસ્તાવ ઘણા સમયથી ચર્ચામાં હતો. લગભગ ત્રણ વર્ષ પહેલા શિક્ષણ મંત્રાલયે UGC એક્ટ, 1956ની કલમ 3 હેઠળ આ વિચાર રજૂ કર્યો હતો. તાજેતરમાં, NCERT એ આ માટે UGC પોર્ટલ પર અરજી કરી હતી. UGC ની નિષ્ણાત સમિતિએ ઝીણવટભરી તપાસ કરી અને કેટલીક ખાસ શરતો સાથે ‘લેટર ઓફ ઇન્ટેન્ટ’ જારી કરવાની ભલામણ કરી. અંતે, કેન્દ્ર સરકારે તેના પર પોતાની મહોર લગાવી દીધી.
આ 6 સંસ્થાઓનું ભાગ્ય બદલાઈ જશે
આ નિર્ણય માત્ર દિલ્હી સ્થિત NCERT મુખ્યાલય પૂરતો મર્યાદિત નથી. તેનો સીધો લાભ દેશભરમાં ફેલાયેલી તેની 6 મુખ્ય ઘટક સંસ્થાઓને મળશે:
-
RIE અજમેર (રાજસ્થાન)
-
RIE ભોપાલ (મધ્ય પ્રદેશ)
-
RIE ભુવનેશ્વર (ઓડિશા)
-
RIE મૈસૂર (કર્ણાટક)
-
NERIE શિલોંગ (મેઘાલય)
-
PSSCIVE ભોપાલ (મધ્ય પ્રદેશ)
અત્યાર સુધી શું સમસ્યા હતી? અત્યાર સુધી આ સંસ્થાઓ વિવિધ રાજ્યોની યુનિવર્સિટીઓ (જેમ કે ભોપાલની બરકતુલ્લા યુનિવર્સિટી અથવા મૈસૂર યુનિવર્સિટી) સાથે સંલગ્ન હતી. જો તેઓએ કોઈ નવો કોર્સ શરૂ કરવો હોય અથવા અભ્યાસક્રમમાં ફેરફાર કરવો હોય, તો તેઓએ તે યુનિવર્સિટીઓના ચક્કર કાપવા પડતા અને તેમની પરવાનગી લેવી પડતી હતી. પરંતુ હવે આ સંસ્થાઓ સ્વતંત્ર છે. તેઓ પોતે જ પોતાના કોર્સ ડિઝાઇન કરી શકશે અને પોતે જ પોતાની ડિગ્રી એનાયત કરી શકશે.
નિયમોનું પાલન અને ગુણવત્તા પર ભાર
નિયમોનું પાલન અને ગુણવત્તા પર ભારડીમ્ડ યુનિવર્સિટીનો દરજ્જો મળવાનો અર્થ એ નથી કે NCERT પોતાની મનમાની કરી શકશે. મંત્રાલયના નોટિફિકેશનમાં કેટલીક કડક શરતો પણ રાખવામાં આવી છે:
-
UGC ના ધોરણો: તમામ શૈક્ષણિક કાર્યક્રમો અને અભ્યાસક્રમો UGC દ્વારા નિર્ધારિત માપદંડો અને ધોરણો મુજબ જ હશે.
-
કેમ્પસ વિસ્તરણ: જો NCERT એ કોઈ નવું ઓફ-કેમ્પસ અથવા વિદેશી કેન્દ્ર (Offshore Campus) ખોલવું હોય, તો તેણે UGC ની કડક માર્ગદર્શિકાનું પાલન કરવું પડશે.
-
વ્યાપારીકરણ પર રોક: સ્પષ્ટપણે કહેવામાં આવ્યું છે કે સંસ્થા નફો કમાવવા અથવા વ્યાપારી પ્રકૃતિની હોય તેવી કોઈપણ પ્રવૃત્તિમાં સામેલ થશે નહીં. શિક્ષણની પવિત્રતા જાળવવી અનિવાર્ય રહેશે.
રેન્કિંગ અને માન્યતાનો પડકાર
યુનિવર્સિટી બનવાની સાથે NCERT ની જવાબદારી અને જવાબદેહી પણ વધી ગઈ છે. હવે તેણે અન્ય યુનિવર્સિટીઓની જેમ કડક સ્પર્ધાનો સામનો કરવો પડશે:
-
NIRF રેન્કિંગ: હવે NCERT એ નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યુશનલ રેન્કિંગ ફ્રેમવર્ક (NIRF) માં ભાગ લેવો પડશે. આનાથી ખબર પડશે કે દેશની ટોચની યુનિવર્સિટીઓમાં NCERT ક્યાં ઊભી છે.
-
NAAC અને NBA: સંસ્થાઓએ પોતાની ગુણવત્તા સાબિત કરવા માટે નેશનલ એસેસમેન્ટ એન્ડ એક્રેડિટેશન કાઉન્સિલ (NAAC) પાસેથી માન્યતા લેવી પડશે.
-
ડિજિટલ સિસ્ટમ: એકેડેમિક ક્રેડિટ બેંક (ABC) જેવી આધુનિક વ્યવસ્થાઓ લાગુ કરવી પડશે, જેથી વિદ્યાર્થીઓને તેમના ક્રેડિટ્સ એક સંસ્થામાંથી બીજી સંસ્થામાં લઈ જવામાં સરળતા રહે.
વિદ્યાર્થીઓ અને શિક્ષકોને શું ફાયદો થશે?
આ નિર્ણયની સૌથી મોટી અસર ‘ટીચર એજ્યુકેશન’ (શિક્ષક શિક્ષણ) પર પડશે. હવે NCERT ઈન્ટીગ્રેટેડ ટીચર એજ્યુકેશન પ્રોગ્રામ (ITEP) જેવા નવા અને ઇનોવેટિવ કોર્સ શરૂ કરી શકશે. સંશોધન (Research) ક્ષેત્રે કામ કરતા વિદ્યાર્થીઓને હવે એક એવું પ્લેટફોર્મ મળશે જે સીધું જ કેન્દ્ર સરકારની નીતિઓ સાથે જોડાયેલું હશે.
સીધી ભાષામાં કહીએ તો, જે NCERT અત્યાર સુધી માત્ર શાળાનો ‘પાયો’ તૈયાર કરતી હતી, હવે તે શિક્ષણની ‘ઊંચી ઇમારત’ (હાયર એજ્યુકેશન) બનાવવા માટે પણ સ્વતંત્ર છે.
શિક્ષણ મંત્રાલયનો આ નિર્ણય નવી શિક્ષણ નીતિ (NEP 2020) ના ઉદ્દેશ્યોને પૂર્ણ કરવાની દિશામાં એક મોટું પગલું છે. NCERT ને યુનિવર્સિટીનો દરજ્જો મળવાથી શૈક્ષણિક સંશોધન, તાલીમ અને નવાચાર (Innovation) માં તેજી આવશે. એ જોવું રસપ્રદ રહેશે કે આવનારા સમયમાં NCERT શિક્ષણના ક્ષેત્રમાં કયા નવા સીમાચિહ્નો સ્થાપિત કરે છે.
