૧ એપ્રિલથી બદલાશે નોકરીના નિયમો: કોન્ટ્રાક્ટ કર્મચારીઓ અને પત્રકારોને ગ્રેચ્યુઈટીમાં મોટી રાહત, જાણો શું છે નવો ‘પગાર’ નિયમ
નવા નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૬ની શરૂઆત સાથે જ ભારતના કરોડો નોકરિયાત વર્ગ માટે એક મોટા અને રાહતના સમાચાર આવી રહ્યા છે. કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા નવા લેબર કોડ (Labour Code) ના અમલીકરણની તૈયારીઓ તેજ કરી દેવામાં આવી છે. આ નવા ફેરફારોમાં સૌથી વધુ ચર્ચા ‘ગ્રેચ્યુઈટી’ (Gratuity) ના નિયમોની થઈ રહી છે. અત્યાર સુધી ગ્રેચ્યુઈટી મેળવવા માટે જે પાંચ વર્ષની લાંબી રાહ જોવી પડતી હતી, તેમાં હવે મોટા ફેરફારો થવા જઈ રહ્યા છે. ‘સોશિયલ સિક્યુરિટી કોડ ૨૦૨૦’ હેઠળ લાવવામાં આવેલા આ નવા નિયમો ખાસ કરીને કોન્ટ્રાક્ટ પર કામ કરતા કર્મચારીઓ અને પત્રકારો માટે ગેમ-ચેન્જર સાબિત થશે.
ગ્રેચ્યુઈટી એટલે શું અને નવા નિયમોમાં શું બદલાયું?
સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, ગ્રેચ્યુઈટી એ એમ્પ્લોયર (માલિક) દ્વારા તેના કર્મચારીને લાંબા સમયની સેવા બદલ આપવામાં આવતી એક સામટી રકમ છે. તે કર્મચારીની વફાદારી અને વર્ષોના યોગદાન માટેનો એક આર્થિક ‘આભાર’ છે. અત્યાર સુધીના નિયમ મુજબ, કોઈપણ ખાનગી કે સરકારી સંસ્થામાં સતત ૫ વર્ષ કામ કર્યા પછી જ કર્મચારી ગ્રેચ્યુઈટી મેળવવા માટે હકદાર બનતો હતો. જો કોઈ કર્મચારી ૪ વર્ષ અને ૧૧ મહિનામાં પણ નોકરી છોડી દે, તો તેને એક રૂપિયો પણ ગ્રેચ્યુઈટી મળતી નહોતી.
પરંતુ ૨૦૨૬ના નવા નિયમો મુજબ, ફિક્સ્ડ ટર્મ એમ્પ્લોઈઝ (FTEs) એટલે કે જેઓ નિશ્ચિત સમયના કોન્ટ્રાક્ટ પર કામ કરે છે, તેમના માટે આ ૫ વર્ષની મર્યાદા ઘટાડીને માત્ર ૧ વર્ષ કરી દેવાની દરખાસ્ત છે. એટલે કે, જો તમે કોઈ કંપનીમાં ૨ વર્ષના કોન્ટ્રાક્ટ પર જોડાયા હોવ, તો ૧ વર્ષની સેવા પૂરી કર્યા પછી પણ તમે ગ્રેચ્યુઈટીના હકદાર બનશો. આ ફેરફારથી ગીગ વર્કર્સ અને કોન્ટ્રાક્ટ પર કામ કરતા લાખો યુવાનોને મોટો ફાયદો થશે. તે જ રીતે, મીડિયા ક્ષેત્રમાં કામ કરતા વર્કિંગ જર્નાલિસ્ટ્સ માટે આ મર્યાદા ૫ વર્ષથી ઘટાડીને ૩ વર્ષ કરવામાં આવી છે. જોકે, કાયમી (Permanent) કર્મચારીઓ માટે હજુ પણ ૫ વર્ષનો નિયમ યથાવત રાખવામાં આવ્યો છે.
પગારની નવી વ્યાખ્યા અને ગ્રેચ્યુઈટીની ગણતરી પર તેની અસર
નવા લેબર કોડમાં માત્ર સમયમર્યાદા જ નહીં, પણ ‘પગાર’ (Wages) ની વ્યાખ્યા પણ બદલાઈ ગઈ છે. આ ફેરફાર તમારા ખિસ્સા પર સીધી અસર કરશે. નવા નિયમ મુજબ, તમારા કુલ પગારમાં ‘એલાઉન્સ’ (ભથ્થાં) ૫૦% થી વધુ હોઈ શકતા નથી. જો તમારા ભથ્થાં (જેમ કે HRA, મુસાફરી ભથ્થું વગેરે) કુલ પગારના ૫૦% થી વધી જશે, તો વધારાની રકમને તમારા ‘બેઝિક પગાર’ માં ઉમેરી દેવામાં આવશે.
આનો સીધો ફાયદો એ થશે કે તમારી ગ્રેચ્યુઈટીની ગણતરી માટેનો આધાર (Base) વધી જશે. ગ્રેચ્યુઈટીની ગણતરી હંમેશા છેલ્લા મેળવેલા પગાર (Last Drawn Salary) ના આધારે થાય છે. જ્યારે તમારો બેઝિક પગાર વધશે, ત્યારે નિવૃત્તિ કે નોકરી છોડતી વખતે મળતી ગ્રેચ્યુઈટીની રકમ પણ પહેલા કરતા ઘણી મોટી હશે. જોકે, આના કારણે તમારા હાથમાં આવતો પગાર (Take Home Salary) થોડો ઓછો થઈ શકે છે, કારણ કે PF (પ્રોવિડન્ટ ફંડ) માં પણ તમારું યોગદાન વધી જશે, જે લાંબા ગાળે તમારી બચત માટે સારું છે.
તમારી ગ્રેચ્યુઈટીની ગણતરી જાતે કેવી રીતે કરશો?
ગ્રેચ્યુઈટીની ગણતરી માટેનો મૂળભૂત ફોર્મ્યુલા હજુ પણ એ જ છે, પરંતુ તેમાં વપરાતા આંકડા હવે નવા નિયમો મુજબ બદલાશે. સામાન્ય રીતે ગ્રેચ્યુઈટીની ગણતરી નીચેના સૂત્ર (Formula) મુજબ કરવામાં આવે છે:
અહીં ‘પગાર’ એટલે તમારો બેઝિક પગાર અને મોંઘવારી ભથ્થું (DA). ૨૬ એ મહિનાના કામકાજના દિવસો છે અને ૧૫ દિવસનો પગાર દર વર્ષ માટે ગણવામાં આવે છે.
ધારો કે તમે કોઈ કંપનીમાં ૧૦ વર્ષ કામ કર્યું છે અને તમારો છેલ્લો પગાર (નવા નિયમ મુજબ ગણાયેલો બેઝિક + DA) ₹૫૦,૦૦૦ છે. તો તમારી ગ્રેચ્યુઈટી આ મુજબ થશે:
નવા નિયમોને કારણે હવે કર્મચારીઓને નોકરી બદલતી વખતે વધુ આર્થિક સુરક્ષા મળશે. ખાસ કરીને આજના યુગમાં જ્યાં લોકો ઝડપથી નોકરીઓ બદલે છે, ત્યાં ૧ વર્ષ પછી ગ્રેચ્યુઈટી મળવી એ કામદારોના હિતમાં લેવાયેલું મોટું પગલું છે. ૧ એપ્રિલ ૨૦૨૬થી આ નિયમો લાગુ થયા બાદ કંપનીઓએ પોતાના સેલરી સ્ટ્રક્ચરમાં પણ ફેરફાર કરવા પડશે.
