ભારત-UAE સ્પેસ પાર્ટનરશિપ: મંગળ પછી હવે લઘુગ્રહો અને નવા લોન્ચ કોમ્પ્લેક્સ પર મોટી ડીલ
ભારત અને સંયુક્ત આરબ અમીરાત (UAE) એ તેમના દ્વિપક્ષીય સંબંધોને નવી ઊંચાઈએ લઈ જઈને અવકાશ, સંરક્ષણ અને ઉર્જા જેવા વ્યૂહાત્મક ક્ષેત્રોમાં અનેક મહત્વપૂર્ણ કરારો પર હસ્તાક્ષર કર્યા છે. UAE ના રાષ્ટ્રપતિ શેખ મોહમ્મદ બિન જાયદ અલ નાહયાનની જાન્યુઆરી 2026 ની ભારત મુલાકાત દરમિયાન, બંને દેશોએ 2032 સુધીમાં તેમના દ્વિપક્ષીય વેપારને બમણો કરીને 200 અબજ ડોલર સુધી પહોંચાડવાનું લક્ષ્ય રાખ્યું છે.
અવકાશ ક્ષેત્રે નવો સીમાચિહ્ન
આ મુલાકાતનું મુખ્ય આકર્ષણ ઇન્ડિયન નેશનલ સ્પેસ પ્રમોશન એન્ડ ઓથોરાઈઝેશન સેન્ટર (IN-SPACe) અને UAE સ્પેસ એજન્સી વચ્ચે થયેલો કરાર છે. આ ‘લેટર ઓફ ઈન્ટેન્ટ’ હેઠળ બંને દેશો નીચેના ક્ષેત્રો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરશે:
- લોન્ચ કોમ્પ્લેક્સ અને સેટેલાઇટ નિર્માણ: નવા લોન્ચ કોમ્પ્લેક્સ અને ઉપગ્રહ બનાવવાની સુવિધાઓનો વિકાસ.
- જોઈન્ટ મિશન અને ટ્રેનિંગ: સ્પેસ મિશન માટે સંયુક્ત અભિયાન અને સ્પેસ એકેડમીની સ્થાપના.
- ખાનગી ક્ષેત્રની ભાગીદારી: અવકાશ ઉદ્યોગમાં ખાનગી રોકાણ અને વ્યાપારી સહયોગને પ્રોત્સાહન.
ઐતિહાસિક સહયોગનો પાયો
ભારત અને UAE વચ્ચે અવકાશ સહયોગ કોઈ નવી વાત નથી. UAE નું ‘હોપ પ્રોબ’ (અમલ) મિશન, જે 2021 માં સફળતાપૂર્વક મંગળની ભ્રમણકક્ષામાં પહોંચ્યું હતું, તે આ ભાગીદારીની એક મોટી સફળતા છે. ભારતના ઈસરો (ISRO) એ આ મિશનમાં ટેકનિકલ સહાય અને અનુભવ શેર કર્યો હતો. ઉલ્લેખનીય છે કે, ભારત પછી UAE વિશ્વનો બીજો એવો દેશ બન્યો જેણે પોતાના પ્રથમ પ્રયાસમાં જ મંગળ પર પહોંચવામાં સફળતા મેળવી હતી.
ભવિષ્યના મિશન: લઘુગ્રહ અને સૌર સંશોધન
સ્ત્રોતો અનુસાર, UAE હવે તેના આગામી મહત્વાકાંક્ષી મિશન ‘MBR એક્સપ્લોરર’ ની તૈયારી કરી રહ્યું છે, જેને 2028 માં લોન્ચ કરવાની યોજના છે. આ મિશન સાત અલગ-અલગ લઘુગ્રહો (Asteroids) ની મુલાકાત લેશે. બીજી તરફ, ભારત પણ તેના ‘આદિત્ય-L1’ અને ‘શુક્રયાન-1’ જેવા મિશનો દ્વારા સૌરમંડળના સંશોધનને આગળ વધારી રહ્યું છે. UAE ની સ્પેસ એજન્સીના વડા સારા અલ અમીરીએ સંકેત આપ્યો છે કે તેમનો દેશ નાના ઉપગ્રહો લોન્ચ કરવા માટે ઈસરોના કિફાયતી લોન્ચ વાહનો (જેમ કે PSLV) નો ઉપયોગ કરવાની શક્યતાઓ પર વિચાર કરી રહ્યો છે.
વ્યૂહાત્મક મહત્વ અને AI નો સમાવેશ
આ ભાગીદારી માત્ર વૈજ્ઞાનિક સંશોધન પૂરતી મર્યાદિત નથી. UAE તેની અર્થવ્યવસ્થાને તેલ પરની નિર્ભરતા હટાવીને જ્ઞાન-આધારિત અર્થતંત્ર (Knowledge-based economy) માં બદલવા માંગે છે. આમાં અવકાશ ડેટાના વિશ્લેષણ માટે આર્ટિફિશિયલ ઈન્ટેલિજન્સ (AI) નો ઉપયોગ એક મહત્વપૂર્ણ કડી છે. સાથે જ, બંને દેશો અવકાશના ભંગાર (Space debris) પર દેખરેખ અને સ્પેસ સિક્યુરિટીના ક્ષેત્રમાં પણ સહયોગ કરી રહ્યા છે.
ભારતની ઓછી કિંમતની સ્પેસ ટેકનોલોજી અને UAE ની વૈશ્વિક રોકાણ ક્ષમતા મળીને બંને દેશોને વૈશ્વિક અવકાશ ઉદ્યોગમાં મુખ્ય ખેલાડી બનાવી શકે છે. આ સહયોગ “શાંતિપૂર્ણ ઉદ્દેશ્યો માટે અવકાશના ઉપયોગ” માટેની તેમની સહિયારી પ્રતિબદ્ધતાને મજબૂત કરે છે.
