જાણો રિઝર્વ બેંકની આ નવી કરન્સી સિસ્ટમ
ટેક્નોલોજીના આજના યુગમાં ભારતે ડિજિટલ પેમેન્ટના ક્ષેત્રમાં સમગ્ર વિશ્વમાં ડંકો વગાડ્યો છે. આપણે બધા અત્યારે શાકભાજીની લારીથી લઈને મોટા મોલ સુધી યુપીઆઈ (UPI) નો ઉપયોગ કરવા ટેવાઈ ગયા છીએ. પરંતુ હવે, ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) દેશની નાણાકીય વ્યવસ્થાને એક અલગ જ સ્તર પર લઈ જવા માટે સજ્જ થઈ છે. રિઝર્વ બેંક હવે સીધા તમારા સ્માર્ટફોનમાં જ અસલી રોકડ મોકલવાની તૈયારી કરી રહી છે, જેનાથી ગમે ત્યાં અને ગમે ત્યારે ચુકવણી કરવાનું અતિ સરળ અને સુરક્ષિત બની જશે. પ્રથમ નજરે આ વાત કોઈ ચમત્કાર કે કાલ્પનિક વાર્તા જેવી લાગે, પરંતુ સેન્ટ્રલ બેંકના આ આયોજને દેશભરમાં ભારે ઉત્સુકતા જગાડી છે.
સરકાર અને આરબીઆઈ છેલ્લા ઘણા સમયથી દેશની જનતાને કેશલેસ બનવા માટે પ્રોત્સાહિત કરી રહ્યા છે. આ કડીમાં હવે કેન્દ્રીય બેંક દ્વારા સામાન્ય નાગરિકોના ફોન પર સત્તાવાર સંદેશાઓ મોકલવામાં આવી રહ્યા છે. આ સંદેશામાં એક મોટો અને રસપ્રદ સવાલ પૂછવામાં આવી રહ્યો છે કે, “જો રોકડ સીધી તમારા ફોનમાં આવી શકે તો શું થાય?” અને સાથે જ તેનો જવાબ પણ આપવામાં આવ્યો છે કે, ભારતીય રિઝર્વ બેંક દ્વારા જારી કરાયેલા ડિજિટલ રૂપિયા (eRupee) ના માધ્યમથી આ બાબત હવે અક્ષરશઃ શક્ય બની ગઈ છે.
શું છે આ ડિજિટલ રૂપિયો અને કેવી રીતે કરશે કામ?
સૌથી પહેલો સવાલ એ થાય કે આ ડિજિટલ ચલણ અથવા ઈ-રૂપિયો (e-Rupee) વળી શું છે? સામાન્ય શબ્દોમાં સમજીએ તો, આ તમારી એ જ કાગળની નોટો છે જે તમે અત્યાર સુધી પાકીટમાં રાખતા હતા, પરંતુ હવે તેનું સ્વરૂપ બદલાઈને ઇલેક્ટ્રોનિક અથવા ડિજિટલ થઈ ગયું છે. આ પૈસાનું એક એવું ડિજિટલ સ્વરૂપ છે જેને તમે હાથથી સ્પર્શ નથી કરી શકતા, પરંતુ તેનું મૂલ્ય બજારમાં રહેલી કાગળની નોટો જેટલું જ અસલી અને કાયદેસર છે. આરબીઆઈ દ્વારા જારી કરાયેલ આ ચલણને ટેકનિકલ ભાષામાં ‘સેન્ટ્રલ બેંક ડિજિટલ કરન્સી’ (CBDC) કહેવામાં આવે છે.
આ ડિજિટલ રૂપિયાને તમે તમારા મોબાઈલ ફોન, કમ્પ્યુટર અથવા બેંક દ્વારા પૂરા પાડવામાં આવતા ખાસ ડિજિટલ વોલેટમાં સુરક્ષિત રાખી શકો છો. તેનો ઉપયોગ કોઈ પણ પ્રકારની ઓનલાઈન ચુકવણી કરવા, કોઈ મિત્ર કે સગા સંબંધીને સેકન્ડોમાં પૈસા મોકલવા કે બજારમાંથી ખરીદી કરવા માટે થઈ શકે છે. સૌથી મોટી સુવિધા એ છે કે આ ડિજિટલ રૂપિયો દેશમાં ઉપલબ્ધ UPI સહિતના તમામ QR કોડ પર પણ એટલી જ સરળતાથી કામ કરે છે. એટલે કે, તમારે કોઈ નવી સિસ્ટમ શીખવાની જરૂર નથી.
UPI અને ડિજિટલ રૂપિયા વચ્ચેનો મોટો તફાવત
ઘણા લોકોના મનમાં એ મૂંઝવણ છે કે જો આપણી પાસે ગુગલ પે, ફોન પે કે પેટીએમ જેવા યુપીઆઈ માધ્યમો છે, તો પછી આ ડિજિટલ રૂપિયાની શું જરૂર છે? અહીં એ સમજવું ખૂબ જ જરૂરી છે કે યુપીઆઈ એ માત્ર પૈસાની હેરફેર કરવાનું એક માધ્યમ (રૂટ) છે. જ્યારે તમે યુપીઆઈથી પેમેન્ટ કરો છો, ત્યારે પૈસા વાસ્તવમાં તમારા બેંક ખાતામાંથી સામેવાળી વ્યક્તિના બેંક ખાતામાં ટ્રાન્સફર થાય છે. આ પ્રક્રિયામાં બેંકનું સર્વર ચાલુ હોવું અનિવાર્ય છે. જો બેંકનું સર્વર ડાઉન હોય, તો તમારું યુપીઆઈ પેમેન્ટ અટકી જાય છે.
તેની સામે, ડિજિટલ રૂપિયો એ પોતે જ એક આખું ચલણ છે. તે કોઈ બેંક ખાતા પર નિર્ભર નથી. આ ડિજિટલ રૂપિયા સીધા ભારતીય રિઝર્વ બેંક દ્વારા ગેરંટીબદ્ધ છે. જેમ તમારા ખિસ્સામાં રહેલી સો રૂપિયાની નોટ માટે બેંકના સર્વરની જરૂર નથી હોતી, બરાબર તેમ જ તમારા ફોનના ડિજિટલ વોલેટમાં રહેલા ઈ-રૂપિયા માટે કોઈ બેંક સર્વરની જરૂર પડતી નથી. એટલે કે, આમાં પેમેન્ટ ફેલ થવાનો કે અટકી જવાનો કોઈ સ્કોપ જ નથી. આરબીઆઈ પોતે જ આ ડિજિટલ વોલેટનું સંચાલન કરતી હોવાથી તેમાં ભારત સરકારનો સર્વોચ્ચ વિશ્વાસ અને સુરક્ષા ભળેલા છે.
છૂટા પૈસાની ઝંઝટ અને ખર્ચમાંથી મુક્તિ
રોજિંદા જીવનમાં ખરીદી કરતી વખતે દસ, વીસ કે પચાસ રૂપિયાના છૂટા મેળવવા માટે થતી માથાકૂટથી આપણે સૌ વાકેફ છીએ. આરબીઆઈના આ ડિજિટલ રૂપિયાની મદદથી છૂટા પૈસાની ચિંતા કાયમ માટે મટી જશે. તમે એક રૂપિયો કે પચાસ પૈસા જેવી ચોક્કસ રકમ પણ ડિજિટલ સ્વરૂપે ચૂકવી શકશો. આ ઉપરાંત, સરકાર માટે કાગળની નોટો છાપવી, તેનું પરિવહન કરવું અને ફાટી ગયેલી નોટો વ્યવસ્થામાંથી બહાર કરવી એ ખૂબ જ ખર્ચાળ પ્રક્રિયા છે. ડિજિટલ ચલણ આવવાથી દેશના કરોડો રૂપિયાના આ છાપકામ અને વ્યવસ્થાપન ખર્ચની બચત થશે, જે આખરે દેશના અર્થતંત્રને જ મજબૂતી આપશે.
રિઝર્વ બેંક હવે કાગળની રોકડના સ્થાને આ સુરક્ષિત ડિજિટલ ચલણને જોરશોરથી પ્રોત્સાહન આપી રહી છે, જેથી લોકો રોકડનો શારીરિક વપરાશ ઘટાડે અને પોતાના તમામ નાણાકીય વ્યવહારો વધુ આધુનિક અને પારદર્શક પદ્ધતિથી કરે. ટૂંક સમયમાં જ આ વ્યવસ્થા દરેક ભારતીયના સ્માર્ટફોનનો એક અનિવાર્ય હિસ્સો બની જશે. આરબીઆઈનો સ્પષ્ટ સંદેશ છે: “ડિજિટલ રૂપિયો એટલે રોકડ જ, પણ તદ્દન ડિજિટલ અને સ્માર્ટ!”
