ઓનલાઇન શોપિંગની માયાવી દુનિયા: નો કોસ્ટ ઈએમઆઈ (No Cost EMI) પાછળ છુપાયેલા વ્યાજ અને જીએસટીનું ચોંકાવનારું ગણિત
આજના આધુનિક ડિજિટલ યુગમાં મોંઘા સ્માર્ટફોન, પ્રીમિયમ સ્માર્ટ ટીવી, ડબલ-ડોર ફ્રિજ કે હાઈ-એન્ડ લેપટોપ ખરીદવા એ પહેલાં જેટલું અઘરું રહ્યું નથી. મિડલ ક્લાસ પરિવારો માટે પણ પોતાની મનપસંદ વસ્તુઓ ઘરના આંગણે લાવવી અતિ સરળ બની ગઈ છે અને આ ક્રાંતિ પાછળનું સૌથી મોટું હથિયાર છે—’નો કોસ્ટ ઈએમઆઈ’ (No Cost EMI). ઓનલાઈન ઈ-કોમર્સ વેબસાઈટ્સ હોય કે લોકલ ઈલેક્ટ્રોનિક્સ સ્ટોર્સ, દરેક જગ્યાએ ઝળકતી જાહેરાતો જોવા મળે છે: “0% વ્યાજ”, “કોઈપણ વધારાના ખર્ચ વિના સરળ હપ્તા”. આ લલચામણા શબ્દો જોઈને કોઈપણ સામાન્ય ગ્રાહક તરત જ ખરીદી કરવાનો નિર્ણય લઈ લે છે, કારણ કે શરૂઆતમાં મોટું પેમેન્ટ કરવું પડતું નથી. પરંતુ નાણાકીય નિષ્ણાતો હંમેશા એક સવાલ પૂછે છે કે, શું આ દુનિયામાં ખરેખર કંઈપણ મફત હોઈ શકે? શું નો કોસ્ટ EMI પૂરી રીતે ફ્રી હોય છે? આનો સીધો જવાબ છે—ના.
બહારથી અત્યંત ફાયદાકારક દેખાતી આ સ્કીમ પાછળ કમાણી અને ગ્રાહક સાયકોલોજીની એક એવી જટિલ રમત છુપાયેલી છે, જેના વિશે ગ્રાહકોને મહિનાઓ પછી ખબર પડે છે અને ત્યાં સુધીમાં તેમનું ખિસ્સા ખાલી થઈ ચૂક્યા હોય છે.
બેંકો અને કંપનીઓની કમાણીનું હિડન મોડલ
સૌથી મોટો અને વ્યાજબી પ્રશ્ન એ થાય કે જો બેંક કે ફાઈનાન્સ કંપની આપણી પાસેથી વ્યાજ નથી લેતી, તો પછી આ કરોડો રૂપિયાના ટર્નઓવર પાછળ તેમની કમાણી કેવી રીતે થાય છે? વાસ્તવમાં, આ ઓફરની શરતોમાં બે પ્રકારની વ્યૂહરચના કામ કરે છે. પ્રથમ વ્યૂહરચના છે ‘કેશ ડિસ્કાઉન્ટની સમાપ્તિ’. ધારો કે તમે કોઈ વસ્તુ રોકડા પૈસા કે વન-ટાઇમ કાર્ડ પેમેન્ટથી ખરીદો છો, તો કંપની તમને ૧૦% કે ૧૫% સુધીનું ઇન્સ્ટન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ આપતી હોય છે. પરંતુ જ્યારે તમે નો કોસ્ટ EMI નો વિકલ્પ પસંદ કરો છો, ત્યારે આ ડિસ્કાઉન્ટ કાં તો ગાયબ થઈ જાય છે અથવા ખૂબ ઓછું થઈ જાય છે. વાસ્તવમાં, એ ડિસ્કાઉન્ટની રકમ જ વ્યાજ સ્વરૂપે બેંકના ખાતામાં જમા થઈ જાય છે.
બીજી તરફ, બેંકો ગ્રાહકો પાસેથી છૂપી રીતે ‘પ્રોસેસિંગ ફી’ વસૂલે છે, જે સામાન્ય રીતે રૂ. ૯૯ થી લઈને રૂ. ૨૯૯ સુધીની હોઈ શકે છે. આટલું જ નહીં, સૌથી મોટો આર્થિક ફટકો ત્યારે પડે છે જ્યારે ગ્રાહકે નો કોસ્ટ EMI પર બેંક દ્વારા ગણવામાં આવતા વ્યાજવાળા ભાગ પર સરકારને ૧૮% ના દરે જીએસટી (GST) ચૂકવવો પડે છે, જે દર મહિને તમારા બિલમાં ઉમેરાઈને આવે છે. જો તમે ભૂલથી પણ આ લોન સમય પહેલાં બંધ કરવા ઈચ્છો, તો બેંકો ૨ થી ૩ ટકા સુધીનો પ્રી-ક્લોઝર ચાર્જ વસૂલવાનું ચૂકતી નથી. આ તમામ નાના ખર્ચાઓનો જો સરવાળો કરવામાં આવે, તો આ તથાકથિત વ્યાજમુક્ત લોન વાસ્તવમાં વાર્ષિક ૧૨ થી ૧૫ ટકાના મોંઘા ધિરાણ દરમાં ફેરવાઈ જાય છે.
‘નાની EMI’ અને ઇમ્પલ્સ બાઇંગની માનસિક જાળ
બજારના માર્કેટિંગ ગુરુઓ માનવ મગજની નબળાઈઓને બહુ સારી રીતે જાણે છે. ધારો કે તમારું બજેટ માત્ર ૧૫,૦૦૦ રૂપિયાનો ફોન ખરીદવાનું છે. પરંતુ સ્ટોર પર સેલ્સમેન તમને કહે છે કે, “સર, ૩૦,૦૦૦ રૂપિયાનો પ્રીમિયમ ફોન માત્ર ૨,૫૦૦ રૂપિયા મહિનાની EMI પર મળી જશે.” અહીં જ સામાન્ય ગ્રાહક ભૂલ કરી બેસે છે. ગ્રાહકનું મગજ વસ્તુની કુલ કિંમત (૩૦,૦૦૦ રૂપિયા) જોવાનું બંધ કરી દે છે અને માત્ર દર મહિને ચૂકવવા પડતા ૨,૫૦૦ રૂપિયાના નાના આંકડાને જ જુએ છે. આને મનોવિજ્ઞાનની ભાષામાં ‘ઇમ્પલ્સ બાઇંગ’ (વિચાર્યા વિનાની તાત્કાલિક ખરીદી) કહેવાય છે.
શરૂઆતમાં આ બધું બહુ સરળ લાગે છે. આ મહિને મોબાઈલ લીધો, બે મહિના પછી સ્માર્ટ ટીવી લીધું અને નવરાત્રીમાં ફ્રિજ પણ હપ્તા પર ખરીદી લીધું. અલગ-અલગ જોતા આ બધી EMI નાની લાગે છે, પરંતુ મહિનાના અંતે જ્યારે બેંક સ્ટેટમેન્ટ આવે છે ત્યારે ખબર પડે છે કે પગારનો અડધોઅડધ હિસ્સો માત્ર હપ્તા ચૂકવવામાં જ સાફ થઈ રહ્યો છે. આ આદત મધ્યમ વર્ગના પરિવારોના માસિક બજેટ અને કટોકટીના સમય માટેની બચતને સંપૂર્ણપણે ખોરવી નાખે છે. જો ક્યારેક નોકરીમાં સમસ્યા આવે કે મેડિકલ ઈમરજન્સી થાય, ત્યારે આ નાની EMI એક મોટો આર્થિક બોજ બની જાય છે.
ક્રેડિટ સ્કોર અને લોન ટ્રેપનું જોખમ
નો કોસ્ટ EMI એ કોઈ સામાન્ય ડિસ્કાઉન્ટ નથી, પરંતુ તમારા નામે લેવાયેલી એક સત્તાવાર પર્સનલ કે કન્ઝ્યુમર લોન છે. જો તમે તમારા તમામ હપ્તા નિયમિત અને સમયસર ભરો છો, તો તમારો ક્રેડિટ ઇતિહાસ સારો રહે છે. પરંતુ જો કોઈ એક મહિનાનો હપ્તો ચૂકવવામાં પણ વિલંબ થાય, તો બેંકો અતિશય ભારે લેટ ફી અને પેનલ્ટી વસૂલ કરે છે. આ ઉપરાંત, હપ્તો બાકી રહેવાની સીધી નકારાત્મક અસર તમારા સિબિલ સ્કોર (CIBIL Score) પર પડે છે. એકવાર ક્રેડિટ સ્કોર ખરાબ થઈ ગયા પછી, ભવિષ્યમાં જ્યારે તમારે ખરેખર જરૂર હોય ત્યારે હોમ લોન, બિઝનેસ લોન કે એજ્યુકેશન લોન મેળવવી અત્યંત મુશ્કેલ બની જાય છે.
ક્યારે અને કેવી રીતે કરવો સાચો ઉપયોગ?
આ બધી વિગતોનો અર્થ એવો બિલકુલ નથી કે નો કોસ્ટ EMI એક ખરાબ કે નકામો વિકલ્પ છે. નાણાકીય શિસ્ત ધરાવતા ગ્રાહકો માટે આ એક ઉત્તમ આર્થિક સાધન સાબિત થઈ શકે છે. જો તમારી પાસે કોઈ વસ્તુ ખરીદવા માટે પૂરેપૂરી રકમ બેંક ખાતામાં પહેલેથી જ રોકડી હાજર છે, પરંતુ તમે તમારા ભંડોળને એકસાથે વાપરવા નથી માંગતા, અને પ્રોડક્ટ પર કોઈ વધારાના હિડન ચાર્જીસ નથી, તો તમે ચોક્કસપણે આ વિકલ્પ પસંદ કરી શકો છો.
તમારી નાણાકીય સુરક્ષા માટે ખરીદી કરતા પહેલાં આ પાંચ સુવર્ણ બાબતો હંમેશા ધ્યાનમાં રાખવી જોઈએ: માત્ર માસિક હપ્તો નહીં પણ વસ્તુની કુલ કિંમત સરખાવો, પ્રોસેસિંગ ફી અને ટેક્સની ગણતરી અગાઉથી કરી લો, ઓફરની ટર્મ્સ એન્ડ કન્ડિશન્સ સવિસ્તાર વાંચો, કુલ માસિક હપ્તો તમારી આવકના ૧૫% થી વધુ ન હોવો જોઈએ, અને સૌથી અગત્યનું—માત્ર આકર્ષક ઓફર જોઈને નહીં પણ પોતાની વાસ્તવિક જરૂરિયાત જોઈને જ ખરીદીનો સમજદારીપૂર્વક નિર્ણય લો.
