ઇરાન યુદ્ધની સીધી અસર ભારતીયોના ખિસ્સા પર: RBI ના આંકડાએ વધારી ચિંતા, જાણો શું છે આખો મામલો!
વિદેશોમાં રહીને કમાણી કરતા અને ભારતીય બેંકોમાં પોતાની બચત જમા કરાવતા બિન-નિવાસી ભારતીયો (NRIs) ને લઈને એક ચિંતાજનક અહેવાલ સામે આવ્યો છે. માર્ચ મહિના દરમિયાન વિદેશમાં વસતા ભારતીયોએ ભારતીય બેંક ખાતાઓમાંથી આશરે ૨ અબજ ડોલર (અંદાજે ₹૧૬,૬૦૦ કરોડથી વધુ) ની જંગી રકમનો ઉપાડ કર્યો છે. ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) દ્વારા જાહેર કરવામાં આવેલા તાજેતરના સત્તાવાર આંકડાઓ અનુસાર, એનઆરઆઈ ડિપોઝિટ (NRI Deposit) માં મોટો ઘટાડો નોંધાયો છે.
માર્ચ મહિનાના અંત સુધીમાં ભારતીય બેંકોમાં કુલ NRI જમા રકમ ઘટીને ૧૬૫.૬૫ અબજ ડોલર રહી ગઈ છે, જે તેના અગાઉના મહિના એટલે કે ફેબ્રુઆરીમાં ૧૬૭.૫૮ અબજ ડોલરના સ્તર પર હતી. આ આકસ્મિક ઘટાડા પાછળનું મુખ્ય કારણ ઇરાન યુદ્ધ અને પશ્ચિમ એશિયા (મિડલ ઇસ્ટ) માં સતત વધી રહેલો ભૌગોલિક-રાજકીય તણાવ માનવામાં આવી રહ્યો છે. બેંકિંગ ક્ષેત્રના નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે જો આ વૈશ્વિક તણાવ લાંબા સમય સુધી ચાલુ રહેશે, તો આગામી દિવસોમાં ભારતીય બેંકોમાં આવતા વિદેશી નાણાંના પ્રવાહ પર વધુ દબાણ આવી શકે છે, જેની સીધી અસર અર્થતંત્ર પર પણ પડી શકે છે.
પશ્ચિમ એશિયા સંકટની સીધી અસર: ખાડી દેશોના ભારતીયો પ્રભાવિત
પશ્ચિમ એશિયા, ખાસ કરીને ખાડી દેશો (Gulf Countries) જેમ કે યુએઈ, સાઉદી અરેબિયા, કતાર અને કુવૈતમાં લાખો ભારતીય નાગરિકો નોકરી અને વ્યવસાય અર્થે વસે છે. ભારત તરફ આવતા કુલ વિદેશી ભંડોળમાં આ દેશોનો હિસ્સો સૌથી મોટો છે. પરંતુ તાજેતરમાં ઇરાન અને તેની આસપાસના વિસ્તારોમાં ફાટી નીકળેલા યુદ્ધ જેવા સંજોગોને કારણે ત્યાં વસતા ભારતીય કામદારોની આજીવિકા અને બચત પર સીધી અસર પડી છે.
યુદ્ધના માહોલને કારણે વિદેશોમાં વ્યાપારિક અસ્થિરતા વધી છે અને સ્થાનિક સ્તરે મોંઘવારીમાં પણ વધારો થયો છે. નિષ્ણાતોના મતે, અસુરક્ષિત વાતાવરણને કારણે ઘણા બિન-નિવાસી ભારતીયોએ કટોકટીના સમયનો સામનો કરવા માટે અથવા સુરક્ષિત સ્થાને નાણાં ટ્રાન્સફર કરવા માટે ભારતીય બેંકોમાંથી પોતાની જમા પૂંજી ઉપાડવાનું શરૂ કરી દીધું છે. જો આ સંઘર્ષ વણસશે તો આગામી સમયમાં ખાડી દેશોમાંથી ભારત આવતા નાણાંના સ્ત્રોત વધુ નબળા પડી શકે છે.
માર્ચ મહિનામાં ઉપાડ વધ્યો અને નવું રોકાણ ઘટ્યું
‘ધ ઇકોનોમિક ટાઇમ્સ’ ના એક અહેવાલ મુજબ, માર્ચ મહિનામાં એનઆરઆઈ ખાતાઓમાંથી નાણાં ઉપાડવાનું પ્રમાણ નવા રોકાણ અથવા નવી ડિપોઝિટ કરતાં ઘણું વધારે રહ્યું હતું. સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, વિદેશમાં રહેતા ભારતીયોએ આ મહિનામાં જેટલા પૈસા ભારતીય બેંકોમાં જમા કરાવ્યા, તેના કરતાં વધુ રકમ તેઓએ પાછી ખેંચી લીધી. આના કારણે જ દેશના કુલ એનઆરઆઈ ફંડમાં ૨ અબજ ડોલરનો મોટો ખાડો પડ્યો છે.
નાણાકીય વર્ષ ૨૦२૫-૨૬ ના સમગ્ર ગાળા પર નજર કરીએ તો, ભારતીય બેંકોમાં નેટ NRI ડિપોઝિટ ઇનફ્લો (ચોખ્ખો નાણાકીય પ્રવાહ) ઘટીને ૧૪.૪૧ અબજ ડોલર પર આવી ગયો છે, જે તેના અગાઉના નાણાકીય વર્ષમાં ૧૬.૧૬ અબજ ડોલર હતો. આ વાર્ષિક ઘટાડો ભારતીય બેંકિંગ ક્ષેત્ર અને ફોરેક્સ રિઝર્વ (વિદેશી હૂંડિયામણ ભંડાર) માટે ચિંતાનો વિષય છે, કારણ કે આ નાણાં બેંકોને સસ્તા દરે ધિરાણ આપવા માટે મદદરૂપ સાબિત થતા હોય છે.
કયા બેંક ખાતાઓમાંથી સૌથી વધુ પૈસા ઉપાડવામાં આવ્યા?
રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (RBI) ના અહેવાલમાં એ પણ સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું છે કે પ્રવાસી ભારતીયોએ કયા પ્રકારના બેંક ખાતાઓમાંથી સૌથી વધુ નાણાં પાછા ખેંચ્યા છે. આંકડા દર્શાવે છે કે સૌથી મોટો ફટકો NRERA (Non-Resident External Rupee Account) અને NRO (Non-Resident Ordinary Account) ખાતાઓને પડ્યો છે. આ એવા ખાતાઓ છે જેનો ઉપયોગ મિડલ ઇસ્ટ અને અન્ય દેશોમાં કામ કરતા મધ્યમ વર્ગીય ભારતીય કામદારો ભારતમાં પોતાના પરિવારને પૈસા મોકલવા અથવા બચત કરવા માટે સૌથી વધુ કરે છે.
આ ઘટાડાને વિગતવાર સમજવા માટે નીચે આપેલું કોષ્ટક (Table) જુઓ:
| ખાતાનો પ્રકાર (Account Type) | માર્ચના અંત સુધીની સ્થિતિ (Current) | એક વર્ષ પહેલાની સ્થિતિ (Past) |
| NRERA ડિપોઝિટ | $૯૮.૫૬ અબજ | $૯૯.૭૭ અબજ |
| NRO ડિપોઝિટ | $૩૩.૩૩ અબજ | $૩૪.૦૯ અબજ |
આ આંકડાઓ પરથી સ્પષ્ટ થાય છે કે માત્ર એક જ વર્ષના ગાળામાં આ બંને મુખ્ય કેટેગરીમાં અબજો ડોલરનો ઘટાડો થયો છે. ખાડી દેશોમાં રહેતા ભારતીયોએ સ્થાનિક જરૂરિયાતોને પૂરી કરવા માટે પોતાના ભારતીય એકાઉન્ટ્સ ખાલી કર્યા હોવાના આ સ્પષ્ટ સંકેતો છે.
ભારતીય અર્થતંત્ર અને બેંકો પર આની શું અસર થશે?
આર્થિક વિશ્લેષણ: ભારત વૈશ્વિક સ્તરે સૌથી વધુ રેમિટન્સ (વિદેશથી આવતા નાણાં) મેળવતો દેશ છે. એનઆરઆઈ ડિપોઝિટમાં થતો ઘટાડો એ માત્ર બેંકો પૂરતો મર્યાદિત નથી, પરંતુ તેની વ્યાપક અસરો દેશના રૂપિયાના મૂલ્ય પર પણ પડી શકે છે.
જ્યારે વિદેશી નાણાં ભારતમાં આવે છે, ત્યારે તે દેશના વિદેશી હૂંડિયામણ ભંડારને મજબૂત બનાવે છે અને યુએસ ડોલર સામે ભારતીય રૂપિયાને ગગડતો અટકાવે છે. જો આગામી મહિનાઓમાં પણ આ ઉપાડનો સિલસિલો ચાલુ રહેશે, તો ભારતીય રૂપિયા પર દબાણ વધી શકે છે. આ ઉપરાંત, બેંકો પાસે લોન આપવા માટેની લિક્વિડિટી (રોકડ નાણું) ઓછી થતાં બેંકો વ્યાજદરોમાં વધારો કરવા માટે મજબૂર બની શકે છે, જે સામાન્ય નાગરિકો માટે લોન મોંઘી બનાવી શકે છે.
