ટ્રમ્પનું ‘ઓપરેશન ઇકોનોમિક આઉટકાસ્ટ’: ઈરાન પર અમેરિકાના આકરા પ્રતિબંધો, વૈશ્વિક તેલ બજાર અને ભારત માટે કેમ વધ્યા ચિંતાના વાદળો?
અમેરિકાના પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના વહીવટીતંત્રે ઈરાનને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે આર્થિક રીતે સંપૂર્ણપણે અલગ-થલગ કરવાના હેતુથી એક આક્રમક આર્થિક ઝુંબેશ ‘ઓપરેશન ઇકોનોમિક આઉટકાસ્ટ’ (Operation Economic Outcast) શરૂ કરી છે. આ કાર્યવાહીનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ઈરાનની તેલમાંથી થતી આવક, શિપિંગ નેટવર્ક, બેંકિંગ ક્ષેત્ર અને વૈશ્વિક વેપારી સંબંધોને સંપૂર્ણપણે ખોરવી નાખવાનો છે. જોકે, આ અમેરિકન આક્રમક નીતિની અસર માત્ર ઈરાન પૂરતી સીમિત નથી. ઈરાન સાથે વેપાર કરતા અન્ય દેશો અને આંતરરાષ્ટ્રીય કંપનીઓ પર પણ ગૌણ પ્રતિબંધો (Secondary Sanctions) નું ભારે જોખમ તોળાઈ રહ્યું છે, જેના કારણે ભારતની મુશ્કેલીઓ અને ચિંતામાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે.
ભારત અને ઈરાન વચ્ચેનો સીધો વેપાર તળિયે પહોંચ્યો
કેન્દ્રીય વેપારી આંકડાઓ અને ગ્લોબલ ટ્રેડ રિસર્ચ ઈનિશિએટિવ (GTRI) ના અહેવાલ મુજબ, અમેરિકાના અગાઉના કડક પ્રતિબંધો અને ઈરાની ક્રૂડ ઓઈલની આયાત બંધ કરવાના ભારતના નિર્ણયને કારણે બંને દેશો વચ્ચેનો દ્વિપક્ષીય વેપાર પહેલેથી જ ખૂબ જ ઘટી ગયો છે. એક સમય હતો જ્યારે ઈરાન ભારત માટે ક્રૂડ ઓઈલનો એક મુખ્ય અને મહત્વપૂર્ણ પુરવઠોકર્તા દેશ હતો.
આંકડાકીય દ્રષ્ટિએ જોઈએ તો, નાણાકીય વર્ષ ૨૦૧૯ માં ભારતની ઈરાન ખાતેની નિકાસ આશરે ૩.૫ અબજ ડોલર (બિલિયન) હતી, જે નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૬ માં ઘટીને માત્ર ૧.૨ અબજ ડોલર આસપાસ રહી ગઈ છે. હાલમાં ભારતમાંથી ઈરાન ખાતે મુખ્યત્વે બાસ્મતી ચોખા, ચા, દવાઓ, કેળા, ખાંડ અને કઠોળ જેવી કૃષિ અને નિત્યઉપયોગી વસ્તુઓની જ નિકાસ થાય છે. બીજી તરફ, આયાત ક્ષેત્રે સૌથી મોટો કડાકો બોલાયો છે. નાણાકીય વર્ષ ૨૦૧૯ માં ભારત ઈરાન પાસેથી આશરે ૧૩.૫ અબજ ડોલરની આયાત કરતું હતું, જે ઈરાની ક્રૂડ ઓઈલની ખરીદી લગભગ સંપૂર્ણ બંધ થઈ જતાં નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૬ માં ઘટીને ૩૭૫ મિલિયન ડોલરથી પણ નીચે પહોંચી ગઈ છે.
ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ અને ઊર્જા સુરક્ષાનો મોટો પડકાર
ભારત અને ઈરાન વચ્ચેનો સીધો વેપાર ભલે અત્યારે મર્યાદિત હોય, પરંતુ ‘ઓપરેશન ઇકોનોમિક આઉટકાસ્ટ’ ની વાસ્તવિક અને સૌથી મોટી અસર ક્રૂડ ઓઈલના વૈશ્વિક બજાર મારફતે ભારત પર પડી શકે છે. જો અમેરિકાના અત્યંત આકરા દબાણને કારણે ઈરાનનો તેલ પુરવઠો આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાંથી સાવ બંધ થઈ જાય અથવા પશ્ચિમ એશિયા (મિડલ ઈસ્ટ) માં લશ્કરી તણાવ વધુ ઉગ્ર બને, તો વૈશ્વિક સ્તરે કાચા તેલના ભાવમાં તીવ્ર ઉછાળો આવી શકે છે.
GTRI ના સ્થાપક અજય શ્રીવાસ્તવે આ અંગે ગંભીર ચેતવણી આપતાં જણાવ્યું છે કે, ઈરાન અને પશ્ચિમ એશિયામાં તણાવ વધવાના કારણે જો ‘હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ’ (Strait of Hormuz) જેવા મહત્વપૂર્ણ દરિયાઈ તેલ માર્ગમાં કોઈ વિઘ્ન ઊભું થાય, તો તેનાથી ભારતના તેલ આયાત બિલમાં જંગી વધારો થશે. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ એવો દરિયાઈ માર્ગ છે જ્યાંથી ભારત પોતાના ક્રૂડ ઓઈલનો મોટો જથ્થો આયાત કરે છે. તેલના ભાવ વધવાથી ભારતમાં સ્થાનિક સ્તરે ઈંધણ મોંઘું થઈ શકે છે, જેનાથી ફુગાવો વધવાની અને આર્થિક વિકાસ દર પર વિપરીત અસર પડવાની પૂરેપૂરી શક્યતા છે.
ગૌણ પ્રતિબંધોનો ડર અને બેંકિંગ ક્ષેત્ર પર અસર
અમેરિકાના ગૌણ પ્રતિબંધોને કારણે ભારતીય બેંકો અને નિકાસકારો પણ ચિંતામાં છે. જો કોઈ ભારતીય કંપની કે બેંક ઈરાનની પ્રતિબંધિત સંસ્થાઓ સાથે નાણાકીય વ્યવહાર કરતી માલૂમ પડે, તો અમેરિકા તેના પર પણ પ્રતિબંધો લાદી શકે છે. આ ડરના કારણે ભારતીય વેપારીઓ માટે ઈરાન સાથે કાયદેસરની કૃષિ કે તબીબી નિકાસ માટે પણ નાણાકીય ચુકવણીના માર્ગો મેળવવા અત્યંત મુશ્કેલ બની રહ્યા છે. આ પરિસ્થિતિમાં ભારત સરકારે પોતાની ઊર્જા સુરક્ષા જાળવી રાખવા અને ઈરાન સાથેના વ્યૂહાત્મક સંબંધોનો સમતોલ ઉકેલ લાવવા માટે ખૂબ જ સાવચેતીપૂર્વક આગળ વધવું પડશે.
