ભારત–અમેરિકા વેપાર સમજૂતી 2026: રાહતનો શ્વાસ કે વ્યૂહાત્મક સમજૂતીની કિંમત?
ફેબ્રુઆરી 2026માં ભારત અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ વચ્ચે એક બહુપ્રતિક્ષિત ઐતિહાસિક વેપાર સમજૂતી સંપન્ન થઈ છે, જેણે છેલ્લા સાત મહિનાથી ચાલી રહેલા ઊંડા આર્થિક તણાવ અને કહેવાતા “ટેરિફ વોર”નો અંત આણ્યો છે. આ સમજૂતી હેઠળ અમેરિકાએ ભારતીય નિકાસ પર લાદવામાં આવેલા ભારે શુલ્કને 50 ટકાથી ઘટાડીને 18 ટકા કરી દીધો છે. તેના બદલામાં ભારતે અમેરિકા પાસેથી 500 અબજ ડોલર મૂલ્યના ઉત્પાદનો ખરીદવા અને રશિયા પાસેથી ક્રૂડ ઓઇલની ખરીદી બંધ કરવાની પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવી છે.
વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતા સામેના સવાલો
સરકાર આને ભારત–અમેરિકા સંબંધોમાં એક નવી શરૂઆત અને વૈશ્વિક અર્થતંત્ર માટે હકારાત્મક સંકેત ગણાવી રહી છે, જ્યારે વિવેચકોનું કહેવું છે કે આ સમજૂતી ભારતની વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતા અને કૃષિ હિતો માટે લાંબા ગાળાના પડકારો ઊભા કરી શકે છે.
મુખ્ય જોગવાઈઓ અને બજારમાં પ્રવેશ
સમજૂતીની મુખ્ય જોગવાઈઓ અનુસાર, હવે ભારતીય ઉત્પાદનો પર અમેરિકી બજારમાં માત્ર 18 ટકા ટેરિફ લાગુ થશે. આ સાથે ભારતે અમેરિકી ઊર્જા, સંરક્ષણ સાધનો, અદ્યતન ટેકનોલોજી અને કૃષિ ઉત્પાદનોની મોટા પાયે ખરીદી કરવાનું વચન આપ્યું છે. ભારતે કેટલાક ક્ષેત્રોમાં અમેરિકી કૃષિ ઉત્પાદનો માટે પોતાના બજારો ખોલવા અને આયાત શુલ્ક શૂન્ય કરવાની દિશામાં પગલાં ભરવા પર પણ સહમતી સાધી છે.
તણાવની પૃષ્ઠભૂમિ અને મધ્યસ્થતાનો વિવાદ
આ સંકટની પૃષ્ઠભૂમિ ઓગસ્ટ 2025 થી જોડાયેલી છે, જ્યારે ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્રે ભારતીય નિકાસ પર 25 ટકા પારસ્પરિક ટેરિફ અને રશિયા પાસેથી તેલની આયાતને કારણે 25 ટકા વધારાનો દંડાત્મક શુલ્ક લાદી દીધો હતો. આનાથી કુલ ટેરિફ 50 ટકા સુધી પહોંચી ગયો હતો, જેણે ભારતના નિકાસ અને ઔદ્યોગિક ઉત્પાદન પર ગંભીર દબાણ ઊભું કર્યું હતું. વિશ્લેષકોના મતે, આ તણાવ પાછળ એક રાજકીય કારણ પણ હતું—વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી દ્વારા ભારત–પાકિસ્તાન વિવાદ પર અમેરિકી મધ્યસ્થતાની ઓફરને ઠુકરાવી દેવી, જેને તત્કાલીન અમેરિકી નેતૃત્વએ અસહજતા તરીકે લીધી હતી.
અર્થતંત્ર પર અસર અને આંતરિક વિરોધ
આ ટેરિફ્સની સીધી અસર ભારતના ‘આત્મનિર્ભર ભારત’ અભિયાન પર પડી હતી. નિકાસકારોને ભારે નુકસાનની આશંકા વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી અને આંતરરાષ્ટ્રીય રેટિંગ એજન્સી મૂડીઝે ચેતવણી આપી હતી કે આ વ્યાપારી સંઘર્ષથી ભારતના જીડીપી વિકાસ દરમાં 0.3 ટકા સુધીનો ઘટાડો થઈ શકે છે.
રાજકીય ગરમાવો: ખેડૂતોના હિતો પર ચર્ચા
જોકે સરકાર આ સમજૂતીને રાજદ્વારી સફળતા ગણાવી રહી છે, પરંતુ દેશની અંદર તેના પર તીખી રાજકીય ચર્ચા છેડાઈ ગઈ છે. સમાજવાદી પાર્ટીના વડા અખિલેશ યાદવે આ સમજૂતીને “ખેડૂતો સાથે વિશ્વાસઘાત” ગણાવતા આરોપ લગાવ્યો કે અમેરિકી કૃષિ ઉત્પાદનો માટે બજાર ખોલવાથી દેશની લગભગ 70 ટકા વસ્તીની આજીવિકા જોખમમાં મુકાઈ શકે છે.
સંસદમાં ગુંજ્યો મુદ્દો: ‘મેક ઇન ઇન્ડિયા’ પર સવાલ
કોંગ્રેસે પણ આ મુદ્દે સરકારને ઘેરી છે. કોંગ્રેસના સાંસદ કે.સી. વેણુગોપાલ અને જયરામ રમેશે સંસદમાં સ્થગિત પ્રસ્તાવ લાવીને સરકાર પાસે જવાબ માંગ્યો છે. તેમનો સવાલ છે કે શું આ સમજૂતી ‘મેક ઇન ઇન્ડિયા’ અને સ્થાનિક ઉદ્યોગોને રક્ષણ આપવાની નીતિ વિરુદ્ધ નથી? આ સાથે અનેક નિષ્ણાતો અને થિંક ટેન્કોએ ચેતવણી આપી છે કે અમેરિકી સબસિડીવાળા અનાજ અને ડેરી ઉત્પાદનોના પ્રવેશથી ભારતની ખાદ્ય સંપ્રભુતા નબળી પડી શકે છે.
ડેરી અને GMO પાકોનો વિવાદ
ડેરી અને GMO (જીનેટિકલી મોડિફાઈડ) પાકોનો મુદ્દો પણ આ સમજૂતીમાં વિવાદનું કેન્દ્ર બન્યો છે. ભારત લાંબા સમયથી અમેરિકી ડેરી ઉત્પાદનોનો વિરોધ કરતું રહ્યું છે, કારણ કે અમેરિકામાં ડેરી પશુઓને પશુ-આધારિત એન્ઝાઇમ ‘રેનેટ’ ખવડાવવામાં આવે છે, જે ભારતીય ધાર્મિક અને શાકાહારી માન્યતાઓ વિરુદ્ધ માનવામાં આવે છે. બીજી તરફ અમેરિકી જીએમ સોયા અને મકાઈ જેવા પાકોના સંભવિત પ્રવેશથી ખેડૂતો અને પર્યાવરણ નિષ્ણાતોની ચિંતાઓ વધી ગઈ છે.
એક કઠિન કસોટી
વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ આ સમજૂતીનું સ્વાગત કરતા તેને ભારત–અમેરિકા વચ્ચે “અભૂતપૂર્વ ભાગીદારી”ની દિશામાં એક મોટું ડગલું ગણાવ્યું છે. જોકે નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે રશિયન તેલનો ત્યાગ અને અમેરિકી બજારને અનુરૂપ પોતાની કૃષિ નીતિમાં ફેરફાર કરવો એ ભારતની વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતા માટે એક કઠિન કસોટી સાબિત થઈ શકે છે. આવનારા વર્ષોમાં એ સ્પષ્ટ થશે કે આ સમજૂતી ભારત માટે લાંબા ગાળાના લાભનો સોદો બને છે કે પછી તેની કિંમત દેશને સામાજિક અને આર્થિક મોરચે ચૂકવવી પડે છે.
