મતદાર યાદીમાંથી ૬ કરોડ નામ ગાયબ! વિપક્ષનો સરકાર પર મોટો આરોપ, પાસપોર્ટ વિવાદે પકડ્યું જોર
ભારતમાં હાલમાં નાગરિકતા અને મતદાર યાદી સુધારણાને લઈને એક નવો જ વિવાદ છેડાયો છે. આ વિવાદના કેન્દ્રમાં છે આપણો ‘પાસપોર્ટ’. સામાન્ય રીતે આપણે બધા એવું જ માનતા હોઈએ છીએ કે જો આપણી પાસે ભારત સરકાર દ્વારા જારી કરાયેલો પાસપોર્ટ હોય, તો તે આપણા ભારતીય નાગરિક હોવાનો સૌથી મોટો અને પાકો પુરાવો છે. પરંતુ, વિદેશ મંત્રાલય (MEA) દ્વારા તાજેતરમાં આપવામાં આવેલા એક નિવેદને આ માન્યતાને સંપૂર્ણપણે બદલી નાખી છે અને દેશના રાજકારણમાં એક નવો જ વળાંક લાવી દીધો છે.
વિદેશ મંત્રાલયના પ્રવક્તા રણધીર જયસ્વાલે મંગળવારે એક મહત્વપૂર્ણ સ્પષ્ટતા કરતા જણાવ્યું કે, પાસપોર્ટ એ ભારતની નાગરિકતા સાબિત કરવાનો દસ્તાવેજ નથી, પરંતુ તે માત્ર દેશની બહાર જવા (પ્રવાસ કરવા) ની પ્રક્રિયાને નિયંત્રિત કરતો એક દસ્તાવેજ છે. આ નિવેદન એવા સમયે આવ્યું છે જ્યારે દેશમાં મતદાર યાદીઓની વિશેષ સઘન સમીક્ષા (Special Intensive Revision – SIR) ની પ્રક્રિયા ચાલી રહી છે અને નાગરિકતાના પુરાવા તરીકે કયા દસ્તાવેજો માન્ય રાખવા તેને લઈને ભારે ચર્ચા ચાલી રહી છે.
માત્ર ૮ ટકા ભારતીયો પાસે જ છે પાસપોર્ટ!
આ વિવાદની વચ્ચે વિદેશ મંત્રાલયે દેશની વસ્તી અને પાસપોર્ટ ધારકોને લઈને એક ચોંકાવનારો આંકડો પણ જાહેર કર્યો છે. મંત્રાલયના જણાવ્યા અનુસાર, ભારતની કુલ વસ્તીના ૮ ટકા કરતા પણ ઓછા લોકો પાસે અત્યારે સત્તાવાર પાસપોર્ટ છે. આ આંકડો દર્શાવે છે કે દેશની એક બહુ મોટી વસ્તી હજુ પણ આ દસ્તાવેજથી વંચિત છે, અને જો તેને નાગરિકતાનો મુખ્ય પુરાવો ગણવામાં આવે તો કરોડો લોકો મુશ્કેલીમાં મુકાઈ શકે છે.
મંત્રાલયના પ્રવક્તાએ કાયદાકીય જોગવાઈઓનો હવાલો આપતા કહ્યું કે, “ભારતીય પાસપોર્ટ એ પાસપોર્ટ એક્ટ, ૧૯૬૭ (Passports Act, 1967) હેઠળ ભારત સરકાર દ્વારા જારી કરવામાં આવતો એક દસ્તાવેજ છે, જેનો મુખ્ય હેતુ ભારતીય નાગરિકોના ભારતમાંથી બહાર જવાના પ્રવાસને નિયંત્રિત કરવાનો છે. ચોક્કસ અને સ્થાપિત વેરિફિકેશન પ્રક્રિયા પછી જ આ પાસપોર્ટ જારી કરવામાં આવે છે, પરંતુ તેનો મૂળ આશય પ્રવાસ સુગમ બનાવવાનો છે.” આ બાબત પાસપોર્ટ નિયમો, ૧૯૮૦ (Passports Rules, 1980) દ્વારા સંચાલિત થાય છે.
વિવાદની શરૂઆત ક્યાંથી થઈ?
આ સમગ્ર વિવાદની ચિંગારી ૨૪ જૂનના રોજ ‘પાસપોર્ટ સેવા દિવસ’ (Passport Seva Divas) ના રોજ લાગી હતી. તે દિવસે વિદેશ મંત્રાલયના વરિષ્ઠ અધિકારીઓની એક બ્રીફિંગ દરમિયાન પત્રકારો દ્વારા સવાલ પૂછવામાં આવ્યો હતો કે, શું ચૂંટણી પંચ દ્વારા વિવિધ રાજ્યોમાં ચલાવવામાં આવી રહેલી ‘SIR’ (સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન) પ્રક્રિયામાં પાસપોર્ટને નાગરિકતાના પુરાવા તરીકે સ્વીકારી શકાય?
તે સમયે અધિકારીઓએ સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે પાસપોર્ટ માત્ર વિદેશ પ્રવાસ માટે જારી કરાયેલો એક ‘ટ્રાવેલ ડોક્યુમેન્ટ’ (Travel Document) છે અને તેને નાગરિકતાના અકાટ્ય પુરાવા તરીકે ન ગણી શકાય. હવે વિદેશ મંત્રાલયે સત્તાવાર રીતે એ જ વલણનું પુનરાવર્તન કર્યું છે.
વિપક્ષનો આકરો પ્રહાર: “સરકાર નાગરિકોના હક છીનવવાનો પાયો નાખી રહી છે”
વિદેશ મંત્રાલયના આ વલણ સામે વિરોધ પક્ષો, ખાસ કરીને કોંગ્રેસે ભારે નારાજગી વ્યક્ત કરી છે અને સરકારની દાનત પર સવાલો ઉઠાવ્યા છે. કોંગ્રેસ પક્ષે દલીલ કરી છે કે જે દસ્તાવેજ ભારત સરકાર દ્વારા માત્ર અને માત્ર ભારતના જ નાગરિકોને સંપૂર્ણ તપાસ બાદ આપવામાં આવતો હોય, તે દસ્તાવેજ ધારકની નાગરિકતાની સાબિતી કેમ ન હોઈ શકે?
વિપક્ષે એવો ગંભીર આરોપ પણ લગાવ્યો છે કે સરકાર પોતાના રાજકીય વિરોધીઓ અથવા અસંમત લોકોની નાગરિકતાના અધિકારોને મનસ્વી રીતે નકારવા માટેનો પાયો તૈયાર કરી રહી છે. વિપક્ષના મતે, આ સામાન્ય જનતા માટે પોતાની નાગરિકતા સાબિત કરવાની પ્રક્રિયાને વધુ જટિલ અને મુશ્કેલ બનાવવાનો એક સુનિયોજિત પ્રયાસ છે.
મતદાર યાદીની સમીક્ષા (SIR) અને ૬ કરોડ નામો કપાવાનો વિવાદ
આ વિવાદ એવા નાજુક સમયે સામે આવ્યો છે જ્યારે દેશના ૧૯ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં ચૂંટણી પંચ દ્વારા મતદાર યાદીઓની કડક સમીક્ષા (SIR) કરવામાં આવી રહી છે. અહેવાલો અનુસાર, આ પ્રક્રિયા અંતર્ગત અત્યાર સુધીમાં અંદાજે ૬ કરોડ (નજીક ૧૦ લાખ) જેટલા નામો મતદાર યાદીમાંથી કમી એટલે કે ડીલીટ કરવામાં આવ્યા છે.
મતદાર યાદીમાંથી આટલી મોટી સંખ્યામાં નામો કપાવાને કારણે દેશભરમાં પહેલેથી જ વિવાદ ચાલી રહ્યો છે. તેવામાં પાસપોર્ટ જેવા મજબૂત ગણાતા દસ્તાવેજને પણ નાગરિકતાના પુરાવા તરીકે અમાન્ય ગણવાના નિવેદને લોકો અને રાજકીય પક્ષોમાં ચિંતા અને અસમંજસની સ્થિતિ વધારી દીધી છે.
