પીયૂષ ગોયલે ખોલ્યું મોટું રહસ્ય, જાણો હવે તમારા ખિસ્સા પર શું અસર થશે?
વૈશ્વિક અર્થવ્યવસ્થામાં ચાલી રહેલી હલચલ વચ્ચે ભારતીય રૂપિયાના મૂલ્યમાં સતત વધ-ઘટ જોવા મળી રહી છે. આ બાબત માત્ર રોકાણકારો કે મોટા ઉદ્યોગપતિઓ માટે જ નહીં, પરંતુ દેશના સામાન્ય નાગરિકો માટે પણ ચર્ચાનો વિષય બની છે. રૂપિયાની નબળાઈને કારણે મોંઘવારી વધવાની આશંકાઓ વચ્ચે કેન્દ્રીય વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ મંત્રી પીયૂષ ગોયલે શનિવારે એક ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ નિવેદન આપ્યું છે. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે સરકાર વિનિમય દર (Exchange Rate) ને નિયંત્રિત કરવા માટે કોઈ સીધો હસ્તક્ષેપ કરતી નથી, અને રૂપિયાનું મૂલ્ય સંપૂર્ણપણે બજારની સ્થિતિ પર નિર્ભર કરે છે.
વિનિમય દરમાં સરકારની ભૂમિકા અંગે સ્પષ્ટતા
ભારત સરકાર ક્યારેય રૂપિયાના મૂલ્યને કૃત્રિમ રીતે નિયંત્રિત કરવાનો પ્રયાસ કરતી નથી. મુક્ત બજારની નીતિઓમાં વિશ્વાસ ધરાવતા અર્થતંત્ર તરીકે, ભારતની કરન્સીનો દર બજારના પરિબળો એટલે કે માગ અને પુરવઠા (Demand and Supply) ના આધારે નક્કી થાય છે. આ સિવાય વૈશ્વિક પરિસ્થિતિઓ, જેમ કે યુદ્ધની સ્થિતિ, આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યાજ દરો અને વૈશ્વિક રોકાણ પ્રવાહ પણ આમાં મોટી ભૂમિકા ભજવે છે.
તેમણે ઉમેર્યું કે, છેલ્લા બે થી ત્રણ દિવસમાં રૂપિયામાં ફરી એકવાર મજબૂતી જોવા મળી છે, જે દર્શાવે છે કે બજાર પોતાની રીતે સંતુલન જાળવી રાખવામાં સક્ષમ છે. આવા ટૂંકા ગાળાના ઉતાર-ચઢાવ કોઈપણ જીવંત અર્થતંત્રનો એક સામાન્ય હિસ્સો છે અને તેનાથી ગભરાવાની જરૂર નથી. સરકારનું પ્રાથમિક ધ્યાન રૂપિયાને નિયંત્રિત કરવા પર નહીં, પરંતુ દેશની આર્થિક પ્રવૃત્તિઓને વેગ આપવા અને વિદેશી રોકાણને આકર્ષવા પર છે.
તાજેતરના ટ્રેન્ડ્સ: રૂપિયાની સ્થિતિમાં આંશિક સુધારો
જો તાજેતરના બજારના આંકડાઓ પર નજર કરીએ તો, શુક્રવારે સતત બીજા કારોબારી સત્રમાં ભારતીય રૂપિયામાં રિકવરી જોવા મળી હતી. રૂપિયો યુએસ ડૉલરની સરખામણીએ સુધરીને 95.60 ના સ્તરે બંધ થયો હતો. આ સુધારા પાછળ મુખ્યત્વે બે મોટા કારણો જવાબદાર માનવામાં આવે છે:
-
ક્રૂડ ઓઈલની કિંમતોમાં નરમી: વૈશ્વિક બજારમાં કાચા તેલની કિંમતો થોડી ઘટતાં ભારતનું આયાત બિલ ઓછું થવાની આશા જાગી છે, જેની સીધી હકારાત્મક અસર રૂપિયા પર પડી છે.
-
આરબીઆઈ (RBI) નો સંભવિત હસ્તક્ષેપ: બજારના નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે ભારતીય રિઝર્વ બેંકે રૂપિયાને બહુ મોટી ગગડતી અટકાવવા માટે સેન્ટ્રલ બેંકના સ્તરે યોગ્ય પગલાં લીધા હોઈ શકે છે.
જો કે, આ સુધારો રોકાણકારોને થોડી રાહત આપી રહ્યો હોવા છતાં, વૈશ્વિક સ્તરે અસ્થિરતા હજુ પણ યથાવત છે, જેના કારણે બજાર પર દબાણ સંપૂર્ણપણે હળવું થયું નથી.
રૂપિયાના અવમૂલ્યન પાછળના મુખ્ય કારણો અને ચિંતા
આ વર્ષ દરમિયાન ભારતીય રૂપિયો એશિયાની અન્ય ઉભરતી કરન્સીની સરખામણીએ નબળો સાબિત થયો છે. આ નબળાઈ પાછળ કોઈ એક કારણ નથી, પરંતુ વૈશ્વિક અને સ્થાનિક પરિબળોની આખી શૃંખલા જવાબદાર છે:
૧. મોંઘું ક્રૂડ ઓઈલ: ભારત પોતાની જરૂરિયાતનું 80% થી વધુ ક્રૂડ ઓઈલ આયાત કરે છે. જ્યારે પણ આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં તેલના ભાવ વધે છે, ત્યારે ભારતે વધુ ડૉલર ચૂકવવા પડે છે, જેથી રૂપિયા પર દબાણ વધે છે. ૨. વિદેશી રોકાણકારોની નિકાસ (FII Outflow): વૈશ્વિક સ્તરે અસ્થિરતાના કારણે વિદેશી સંસ્થાકીય રોકાણકારો ભારતીય શેરબજારમાંથી પોતાના નાણાં પાછા ખેંચી રહ્યા છે અને યુએસ બોન્ડ્સ જેવા સુરક્ષિત વિકલ્પો તરફ વળી રહ્યા છે. ૩. વધતી વ્યાપારી ખાધ (Trade Deficit): ભારતની નિકાસની સરખામણીએ આયાતનું પ્રમાણ વધારે હોવાથી વ્યાપાર ખાધ વધી રહી છે, જે ચલણના મૂલ્યને પ્રભાવિત કરે છે.
વેપારી જગત માટે સૌથી મોટી ચિંતા એ છે કે જો રૂપિયો લાંબો સમય સુધી નબળો રહેશે, તો દેશમાં આયાત થતી વસ્તુઓ (જેમ કે ઈલેક્ટ્રોનિક્સ, કેમિકલ્સ અને મશીનરી) મોંઘી થશે, જે અંતે દેશમાં સામાન્ય મોંઘવારી (Inflation) માં વધારો કરી શકે છે.
આત્મનિર્ભરતા અને નિકાસ વધારવા પર સરકારનો ભાર
આ તમામ પડકારો વચ્ચે કેન્દ્રીય મંત્રી પીયૂષ ગોયલે દેશના આર્થિક ભવિષ્ય અંગે હકારાત્મક દૃષ્ટિકોણ રજૂ કર્યો છે. તેમણે જણાવ્યું કે સરકાર ટૂંકા ગાળાની ચિંતાઓ કરવાને બદલે લાંબા ગાળાના આર્થિક સુધારા પર કામ કરી રહી છે. સરકારની વ્યૂહરચના મુખ્યત્વે ત્રણ સ્તંભો પર આધારિત છે:
૧. મુક્ત વ્યાપાર કરારો (FTAs) નો વ્યાપ
તાજેતરના વર્ષોમાં ભારતે વૈશ્વિક સ્તરે પોતાની પકડ મજબૂત કરવા માટે વિવિધ દેશો સાથે રેકોર્ડ નવ (9) મુક્ત વ્યાપાર કરારો પૂર્ણ કર્યા છે. આ કરારોને કારણે ભારતીય ઉત્પાદનોને વિદેશી બજારોમાં સરળતાથી અને ઓછા ટેક્સ સાથે પ્રવેશ મળી રહ્યો છે, જેનાથી દેશની નિકાસ (Exports) ને મોટી ગતિ મળશે.
૨. આયાત પર નિર્ભરતા ઘટાડવી
ભારત જે વસ્તુઓની મોટા પાયે આયાત કરે છે તેનું ઉત્પાદન દેશની અંદર જ થાય તે માટે ‘મેક ઇન ઇન્ડિયા’ અને પીએલઆઈ (Production Linked Incentive) જેવી યોજનાઓ પૂરજોશમાં ચલાવવામાં આવી રહી છે. ખાસ કરીને ડિફેન્સ, સેમિકન્ડક્ટર અને ઇલેક્ટ્રોનિક્સ ક્ષેત્રે આત્મનિર્ભર બનવા પર ભાર મૂકવામાં આવી રહ્યો છે.
૩. સપ્લાય ચેઈન મજબૂત કરવી
વૈશ્વિક કંપનીઓ હવે ચીનના વિકલ્પ તરીકે ભારત તરફ જોઈ રહી છે. આ તકનો લાભ ઉઠાવવા માટે સરકાર દેશની અંદર લોજિસ્ટિક્સ અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર મજબૂત કરી રહી છે જેથી સ્થાનિક ઉદ્યોગો વૈશ્વિક સ્તરે સ્પર્ધાત્મક બની શકે.
