આયાતુલ્લા અલી ખામેનેઈનું નિધન અને ભારત સામે મુત્સદ્દીગીરીનો પડકાર: પીએમ મોદીને મળ્યું અંતિમ સંસ્કારનું આમંત્રણ
પશ્ચિમ એશિયાના અત્યંત અસ્થિર રાજકીય વાતાવરણ વચ્ચે એક મોટા સમાચાર સામે આવ્યા છે. ઈરાનના સર્વોચ્ચ નેતા આયાતુલ્લા અલી ખામેનેઈના નિધન બાદ, ઈરાનના રાષ્ટ્રપતિ મસૂદ પેઝેશ્કિયને ભારતના વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીને તેમના અંતિમ સંસ્કારમાં હાજરી આપવા માટે સત્તાવાર આમંત્રણ પાઠવ્યું છે. આ ઘટનાક્રમ એવા સમયે બન્યો છે જ્યારે સમગ્ર વિશ્વની નજર પશ્ચિમ એશિયાના ભૂ-રાજકીય સમીકરણો પર ટકેલી છે. 5 જુલાઈથી 9 જુલાઈ દરમિયાન યોજાનારા આ અંતિમ સંસ્કાર કાર્યક્રમમાં ભારતની સહભાગિતા અંગે હજુ સુધી કોઈ અંતિમ નિર્ણય લેવામાં આવ્યો નથી, પરંતુ આ આમંત્રણ ભારતની બદલાતી વિદેશ નીતિ અને ઈરાન સાથેના તેના સંબંધોની ગંભીરતાને સ્પષ્ટ કરે છે.
ઘટનાક્રમ: ફેબ્રુઆરીની તે કાળી રાત
28 ફેબ્રુઆરીના રોજ ઈઝરાયેલ અને અમેરિકા દ્વારા કરવામાં આવેલા સંયુક્ત સૈન્ય હુમલામાં ઈરાનના સર્વોચ્ચ નેતા આયાતુલ્લા અલી ખામેનેઈ, તેમની પુત્રી, જમાઈ અને પૌત્રનું અવસાન થયું હતું. સામાન્ય રીતે ઇસ્લામિક પરંપરા અને કાયદા અનુસાર, મૃત્યુના 24 કલાકની અંદર દફનવિધિ કરી દેવામાં આવે છે. પરંતુ, પશ્ચિમ એશિયામાં ચાલી રહેલા તણાવ અને યુદ્ધની પરિસ્થિતિને કારણે ખામેનેઈના અંતિમ સંસ્કારને વારંવાર મુલતવી રાખવામાં આવ્યા હતા. આ લાંબી રાહત અને અનિશ્ચિતતા બાદ હવે જુલાઈના પ્રથમ સપ્તાહમાં આ પ્રક્રિયા પૂર્ણ થવા જઈ રહી છે.
ભારતની મુત્સદ્દીગીરી: સંવેદના અને સાવચેતી
ઈરાની નેતાના અવસાન બાદ ભારતે ત્વરિત અને પરિપક્વ પ્રતિક્રિયા આપી હતી. ભારતના વિદેશ સચિવ વિક્રમ મિસરીએ ઈરાની દૂતાવાસની મુલાકાત લઈને સરકાર વતી શોક સંદેશ પુસ્તિકામાં હસ્તાક્ષર કર્યા હતા. આ ઉપરાંત, વિદેશ મંત્રી એસ. જયશંકરે પણ તેમના ઈરાની સમકક્ષ સૈયદ અબ્બાસ અરાગચી સાથે ટેલિફોનિક વાતચીત કરીને ભારતની સંવેદના વ્યક્ત કરી હતી. આ ઘટનાક્રમ દર્શાવે છે કે ઈરાન સાથેના સંબંધો ભારત માટે કેટલા મહત્વના છે.
આમંત્રણ પાછળના રાજકીય ગૂઢાર્થો
પીએમ મોદીને મળેલી આ ખાસ આમંત્રણ પત્રિકા ઈરાન તરફથી ભારતને મળેલું એક મહત્વનું કૂટનીતિક સંકેત છે. પશ્ચિમ એશિયામાં જ્યારે અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે ખેંચતાણ ચરમસીમા પર હોય, ત્યારે ભારત એક એવો દેશ છે જે બંને પક્ષો સાથે સંતુલિત સંબંધો ધરાવે છે. ઈરાન ઈચ્છે છે કે ભારત જેવા પ્રભાવશાળી દેશોની હાજરી તેના નેતાના અંતિમ સંસ્કારમાં રહે, જે તેની વૈશ્વિક છબી અને સમર્થન દર્શાવે છે.
બીજી તરફ, ભારત માટે આ નિર્ણય લેવો ઘણો પડકારજનક છે. પીએમ મોદીનું ત્યાં જવું અથવા ન જવું—બંનેના પોતાના રાજકીય અને ભૌગોલિક પરિણામો હોઈ શકે છે. જો ભારત કોઈ ઉચ્ચ-સ્તરીય પ્રતિનિધિમંડળ મોકલે છે, તો તે ઈરાન સાથેની મિત્રતાને મજબૂત બનાવશે, પરંતુ સાથે જ અન્ય પશ્ચિમી દેશો સાથેના સંબંધોમાં સાવચેતી રાખવી પડશે.
પશ્ચિમ એશિયામાં બદલાતા સમીકરણો
આયાતુલ્લા ખામેનેઈનું નિધન માત્ર ઈરાન માટે જ નહીં, પણ સમગ્ર પ્રદેશ માટે એક શૂન્યાવકાશ જેવું છે. ઈરાન, લેબનોન, યમન અને ગાઝામાં જે સંગઠનો ઈરાન તરફી માનવામાં આવે છે, તેમની આગામી રણનીતિ શું હશે? આ પ્રશ્ન પર વિશ્વના મોટાભાગના દેશોની નજર છે. ખામેનેઈના અંતિમ સંસ્કાર દરમિયાન વિશ્વના અનેક દિગ્ગજ નેતાઓ ત્યાં એકઠા થશે, જે એક ‘પાવર ડિપ્લોમસી’નું કેન્દ્ર બની રહેશે.
ભારત સરકાર સામે વિકલ્પો
ભારત સરકાર પાસે અત્યારે ત્રણ મુખ્ય વિકલ્પો છે:
વડાપ્રધાનની વ્યક્તિગત હાજરી: જો પીએમ મોદી ત્યાં જાય, તો તે ભારત અને ઈરાન વચ્ચેના સંબંધોને નવી ઊંચાઈએ લઈ જશે.
પ્રતિનિધિમંડળ મોકલવું: ભારત એક વરિષ્ઠ મંત્રી અથવા વિશેષ દૂતને મોકલીને પોતાની સંવેદના વ્યક્ત કરી શકે છે, જે સામાન્ય રીતે આવી પરિસ્થિતિઓમાં કરવામાં આવે છે.
અવગણના કરવી: જે ભારત માટે ખૂબ જ ઓછી સંભાવના છે, કારણ કે ઈરાન સાથેના રણનીતિક સંબંધો (જેમ કે ચાબહાર પોર્ટ) ભારત માટે અત્યંત મહત્વના છે.
અંતિમ સંસ્કારમાં હાજરી આપવી કે નહીં, તે નિર્ણય લેવા માટે ભારત સરકાર તમામ પાસાઓ પર ગંભીરતાથી વિચાર કરી રહી છે. આ માત્ર એક અંતિમ સંસ્કારનો વિષય નથી, પરંતુ તે આંતરરાષ્ટ્રીય રાજનીતિમાં ભારતનું સ્થાન અને તેની વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતાની કસોટી છે. આગામી થોડા દિવસોમાં ભારત સરકાર આ અંગે સત્તાવાર જાહેરાત કરશે, જે પશ્ચિમ એશિયામાં ભારતની આગળની નીતિનું દિશા-સૂચક બની રહેશે.
આ ઘટનાક્રમ સાબિત કરે છે કે વૈશ્વિક અશાંતિના સમયમાં પણ મુત્સદ્દીગીરીના માર્ગે જ દેશો પોતાના હિતોનું રક્ષણ કરી શકે છે. ભારત અત્યારે ખૂબ જ સાવચેતીપૂર્વક ‘વૉક ઓન ધ એજ’ (ધાર પર ચાલવા) જેવી સ્થિતિમાં છે, જ્યાં એક તરફ મિત્રતા છે તો બીજી તરફ ભૌગોલિક સુરક્ષાના આયામો.
