પોસ્ટ ઓફિસમાં રોકાણ કરતા પહેલાં સાવધાન: આ ૭ મહત્વના નિયમો નહીં જાણો તો ફસાઈ શકે છે તમારી બચત
ભારતમાં જ્યારે પણ સલામત, જોખમમુક્ત અને ગેરંટીડ વળતર આપતા રોકાણની વાત આવે છે, ત્યારે સામાન્ય નાગરિકો, ખાસ કરીને મધ્યમ વર્ગ અને વરિષ્ઠ નાગરિકો માટે પોસ્ટ ઓફિસની નાની બચત યોજનાઓ (Post Office Small Saving Schemes) હંમેશાં પ્રથમ પસંદગી રહી છે. દેશની બહુમતી વસ્તી એવું માને છે કે પોસ્ટ ઓફિસમાં નાણાં રોકવા એટલે મૂડીની ૧૦૦ ટકા સુરક્ષા. પરંતુ, માત્ર સરકારી ગેરંટી અને બેંક કરતાં થોડા વધુ વ્યાજદર જોઈને આંખ બંધ કરીને રોકાણ કરી દેવું એ નાણાકીય દ્રષ્ટિએ મોટો ભૂલભરેલો નિર્ણય સાબિત થઈ શકે છે.
પોસ્ટ ઓફિસની દરેક બચત યોજનાના પોતાના ચોક્કસ નિયમો, કાયદાઓ, લોક-ઈન પિરિયડ અને ટેક્સ સંબંધિત શરતો હોય છે. જ્યારે ભવિષ્યમાં અચાનક કોઈ તબીબી કટોકટી કે નાણાકીય જરૂરિયાત ઊભી થાય, ત્યારે અધવચ્ચેથી પૈસા ઉપાડવામાં ભારે મુશ્કેલીનો સામનો કરવો પડી શકે છે. આથી, તમારી મહેનતની કમાણી પોસ્ટ ઓફિસની કોઈપણ યોજનામાં રોકતા પહેલાં નીચે દર્શાવેલી ૭ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ બાબતોનો ઝીણવટભર્યો અભ્યાસ કરવો જરૂરી છે.
૧. યોજનાઓનો અલગ-અલગ કાર્યકાળ અને લોક-ઈન પિરિયડ
પોસ્ટ ઓફિસની દરેક યોજનાનો પાકતી મુદતનો સમયગાળો (Maturity Period) સરખો હોતો નથી. સમયગાળાની દ્રષ્ટિએ કેટલીક યોજનાઓ ૧, ૨ કે ૩ વર્ષ જેવા ટૂંકા ગાળામાં પાકે છે, જ્યારે પબ્લિક પ્રોવિડન્ટ ફંડ (PPF) જેવી અત્યંત લોકપ્રિય યોજનામાં ૧૫ વર્ષનો લાંબો લોક-ઈન પિરિયડ હોય છે. જો તમને ટૂંકા ગાળામાં નાણાંની જરૂર પડવાની હોય અને તમે લાંબા ગાળાની સ્કીમમાં રોકાણ કરી દો, તો નાણાં ફસાઈ જવાની પૂરેપૂરી શક્યતા રહે છે.
૨. સમય પહેલાં નાણાં ઉપાડવાના (Premature Withdrawal) કડક નિયમો
જીવનમાં કટોકટી ક્યારે આવી પડે તે અગાઉથી નક્કી હોતું નથી. તેથી કોઈપણ સ્કીમ પસંદ કરતા પહેલાં મુદત પૂરી થાય તે પહેલાં પૈસા ઉપાડવાના કાયદા જાણી લેવા જોઈએ. ઘણી પોસ્ટ ઓફિસ યોજનાઓમાં નિર્ધારિત સમય પૂરો ન થાય ત્યાં સુધી ખાતું બંધ કરવાની કે પૈસા ઉપાડવાની મંજૂરી મળતી નથી. એટલું જ નહીં, જો અધવચ્ચે પૈસા કાઢવાની છૂટ મળે તો પણ દંડ (Penalty) પેટે વ્યાજદરમાં મોટો કાપ મૂકવામાં આવે છે.
૩. દર ક્વાર્ટરે બદલાતા વ્યાજદરોના સમીકરણો
ભારત સરકારના નાણા મંત્રાલય દ્વારા દર ત્રણ મહિને (દર ક્વાર્ટરમાં) પોસ્ટ ઓફિસની નાની બચત યોજનાઓના વ્યાજદરોની સમીક્ષા કરવામાં આવે છે. આ સમીક્ષા દરમિયાન આર્થિક પરિસ્થિતિ મુજબ વ્યાજદરમાં ઘટાડો કે વધારો થઈ શકે છે. આથી, લાંબા ગાળાના રોકાણનું પ્લાનિંગ કરતી વખતે વર્તમાન વ્યાજદર હંમેશાં એકસરખો રહેશે તેવું માની લેવાને બદલે ભવિષ્યના ઉતાર-ચઢાવને ધ્યાનમાં રાખીને જ નિર્ણય લેવો જોઈએ.
૪. ટેક્સ અને ઈન્કમ ટેક્સની અસરો
પોસ્ટ ઓફિસની તમામ યોજનાઓ કરમુક્ત (Tax-Free) હોતી નથી. PPF જેવી યોજનાઓમાં રોકાણ, વ્યાજ અને પાકતી રકમ ત્રણેય ટેક્સ-ફ્રી હોય છે (EEE કેટેગરી). પરંતુ, મંથલી ઈન્કમ સ્કીમ (MIS) કે ટાઈમ ડિપોઝિટ (TD) માંથી મળતું વ્યાજ તમારી વાર્ષિક આવકમાં ઉમેરાય છે અને તમારા ટેક્સ સ્લેબ મુજબ તેના પર કર ચૂકવવો પડે છે. રોકાણ કરતા પહેલાં કલમ 80C હેઠળ મળતા લાભો અને ટેક્સની અસરો સમજી લેવી આવશ્યક છે.
૫. રોકાણની લઘુત્તમ અને મહત્તમ સીમા
પોસ્ટ ઓફિસમાં સામાન્ય બચત ખાતું કે આરડી નજીવી રકમથી શરૂ કરી શકાય છે, પરંતુ સિનિયર સિટિઝન સેવિંગ્સ સ્કીમ (SCSS) અથવા નેશનલ સેવિંગ્સ સર્ટિફિકેટ (NSC) જેવી યોજનાઓમાં મહત્તમ રોકાણ માટે ચોક્કસ મર્યાદાઓ નક્કી કરવામાં આવી છે. મોટી રકમનું રોકાણ કરવા ઈચ્છતા નાગરિકોએ કઈ યોજનામાં વધુમાં વધુ કેટલા નાણાં જમા કરાવી શકાય છે તેની વિગતો અગાઉથી ચકાસી લેવી જોઈએ.
૬. નોમિનેશન (વારસદારની નોંધણી) અત્યંત અનિવાર્ય
કોઈપણ નાણાકીય ખાતું ખોલાવતી વખતે યોગ્ય વારસદાર એટલે કે નોમિનીનું નામ નોંધાવવું ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે. ખાતાધારકના આકસ્મિક અવસાનના કિસ્સામાં જો નોમિનેશન કરવામાં આવ્યું હશે, તો પરિવારજનો કે કાયદેસરના વારસદારોને જમા રકમ મેળવતી વખતે બિનજરૂરી કાનૂની ગૂંચવણો કે ધક્કામાંથી મુક્તિ મળે છે. સમયાંતરે નોમિનેશનની વિગતો ચકાસતા રહેવું હિતાવહ છે.
૭. માત્ર ‘સુરક્ષા’ જોઈને બધી જ મૂડી એક જગ્યાએ ન રોકો
સરકારી પીઠબળ ધરાવતી યોજનાઓ સંપૂર્ણ સુરક્ષિત હોવા છતાં તમારી તમામ બચત માત્ર એક જ સ્કીમમાં રોકી દેવી એ વ્યવહારુ નિર્ણય નથી. સફળ નાણાકીય વ્યવસ્થાપન માટે પોર્ટફોલિયોનું ડાઈવર્સિફિકેશન (વૈવિધ્યકરણ) જરૂરી છે. તમારી જરૂરિયાતો મુજબ ટૂંકા અને લાંબા ગાળાની વિવિધ યોજનાઓમાં નાણાંનું વિભાજન કરીને રોકાણ કરવું એ જ ઉત્તમ વ્યૂહરચના છે.
ટોચના નાણાકીય નિષ્ણાતોના મતે, પોસ્ટ ઓફિસની યોજનાઓમાં નાણાં રોકતા પહેલાં વ્યાજદર, મુદત, ટેક્સ અને અંગત જરૂરિયાતોનું યોગ્ય મુલ્યાંકન કરવામાં આવે તો જ રોકાણનો વાસ્તવિક લાભ મેળવી શકાય છે.
