ફોર્મ-6માં ફેરફાર કોણે કરાવ્યો? રાહુલ ગાંધીના સવાલથી ચૂંટણી પંચની પ્રક્રિયા પર ચર્ચા તેજ
ભારતમાં મતદાર યાદી અને ચૂંટણી પ્રક્રિયાને લઈને ચાલી રહેલો વિવાદ હવે નવા તબક્કામાં પહોંચ્યો છે. નવા મતદારોની નોંધણી માટે ઉપયોગમાં લેવાતા ફોર્મ-6માં કરવામાં આવેલા વધારાના ફેરફારને લઈને કોંગ્રેસ નેતા અને લોકસભામાં વિપક્ષના નેતા રાહુલ ગાંધીએ ચૂંટણી પંચ સામે અનેક સવાલો ઉઠાવ્યા છે. ખાસ કરીને તેમણે ટાટા કન્સલ્ટન્સી સર્વિસિસ (TCS)નો ઉલ્લેખ કરીને પૂછ્યું છે કે ચૂંટણી પંચમાં આખરે એવી સૂચના કોણે આપી હતી જેના આધારે ફોર્મ-6માં ફેરફાર કરવામાં આવ્યો?
આ વિવાદ માત્ર એક ઓનલાઈન ફોર્મમાં ઉમેરવામાં આવેલા એક વિભાગ પૂરતો મર્યાદિત નથી. તેની સાથે ચૂંટણી પંચની આંતરિક નિર્ણય પ્રક્રિયા, ECINET નામની ડિજિટલ વ્યવસ્થા અને સ્પેશિયલ ઈન્ટેન્સિવ રિવિઝન એટલે કે SIR દરમિયાન મતદાર નોંધણીની પ્રક્રિયા પણ જોડાયેલી છે. જોકે, ચૂંટણી પંચે આ અંગે પોતાનું અલગ વલણ રજૂ કર્યું છે અને ફોર્મમાં થયેલા ફેરફારને લઈને હાલની સ્થિતિમાં કેટલાક પગલાં પાછા ખેંચવામાં આવ્યા છે.
રાહુલ ગાંધીએ TCSને લઈને શું સવાલ કર્યો?
રાહુલ ગાંધીએ સોશિયલ મીડિયા પોસ્ટ દ્વારા સીધો સવાલ કર્યો કે ચૂંટણી પંચમાં એવી સૂચના કોણે આપી હતી જેના આધારે TCSને ફોર્મ-6માં ફેરફાર કરવા માટે કહેવામાં આવ્યું? તેમણે એ પણ પૂછ્યું કે TCSમાં આ ફેરફાર માટે મંજૂરી અથવા સહી કોણે કરી હતી અને શું કંપની પર આ ફેરફાર કરવા માટે કોઈ પ્રકારનું દબાણ હતું?
રાહુલ ગાંધીનો સવાલ એટલા માટે ચર્ચામાં આવ્યો છે કારણ કે TCS ચૂંટણી પંચની ડિજિટલ વ્યવસ્થા સાથે સંકળાયેલી કંપની છે. અહેવાલો અનુસાર ECINETના ડિજિટલ બેકએન્ડ અને પોર્ટલ સંબંધિત કામગીરીમાં TCSની ભૂમિકા છે. તેથી કોંગ્રેસે સવાલ ઉઠાવ્યો છે કે જો કોઈ વૈધાનિક ફોર્મમાં ઓનલાઈન ફેરફાર કરવામાં આવ્યો હોય તો તેની પાછળની મંજૂરી પ્રક્રિયા શું હતી અને જવાબદારી કોની હતી.
ફોર્મ-6 શું છે અને શા માટે મહત્વનું છે?
ફોર્મ-6 સામાન્ય નાગરિક માટે ખૂબ મહત્વનું ચૂંટણી ફોર્મ છે. જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ પ્રથમ વખત મતદાર તરીકે પોતાનું નામ મતદાર યાદીમાં નોંધાવવા માગે છે, ત્યારે આ ફોર્મનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.
ખાસ કરીને 18 વર્ષની ઉંમર પૂર્ણ કરનારા નવા મતદારો માટે આ પ્રક્રિયા મહત્વની બને છે. તેમાં અરજદારનું નામ, સરનામું, જન્મ તારીખ અને અન્ય જરૂરી વિગતો લેવામાં આવે છે.
આથી ફોર્મ-6માં કોઈ વધારાની માહિતી ઉમેરાય તો તે માત્ર ટેક્નિકલ ફેરફાર ગણાતો નથી. તે મતદાર નોંધણીની પ્રક્રિયા સાથે સીધો સંબંધ ધરાવતો મુદ્દો બની જાય છે.
વિવાદ કઈ માહિતી ઉમેરવાથી શરૂ થયો?
વિવાદનું મૂળ ઓનલાઈન ફોર્મ-6માં ઉમેરવામાં આવેલા એક વધારાના SIR સંબંધિત ઘોષણાપત્રમાં છે.
આ વધારાના વિભાગમાં અરજદારને એવી માહિતી આપવાની હતી કે તેનું પોતાનું નામ અથવા તેના માતા-પિતા કે દાદા-દાદીનું નામ અગાઉની મતદાર યાદીમાં નોંધાયેલું હતું કે નહીં.
આ ફેરફાર ખાસ કરીને એવા રાજ્યોમાં ચર્ચાનો વિષય બન્યો જ્યાં SIRની પ્રક્રિયા ચાલી રહી હતી અથવા પૂર્ણ થઈ હતી. કેટલાક ચૂંટણી અધિકારીઓ અને નિષ્ણાતોએ સવાલ કર્યો કે સામાન્ય વૈધાનિક ફોર્મમાં આવી વધારાની માહિતી ઉમેરવા માટે યોગ્ય કાનૂની પ્રક્રિયા અનુસરવામાં આવી હતી કે નહીં.
બે ચૂંટણી કમિશનરોએ પણ વાંધો ઉઠાવ્યો
આ સમગ્ર મામલાને વધુ ગંભીર બનાવતી બાબત એ છે કે ચૂંટણી પંચના ત્રણ સભ્યોમાંથી બે ચૂંટણી કમિશનર—સુખબીર સિંહ સંધૂ અને વિવેક જોશી—એ ફોર્મ-6માં કરવામાં આવેલા ફેરફાર અંગે વાંધો નોંધાવ્યો હોવાના અહેવાલો આવ્યા.
અહેવાલો અનુસાર તેમનો મુખ્ય સવાલ એ હતો કે જો ફોર્મ-6 એક વૈધાનિક ફોર્મ છે તો તેમાં ફેરફાર કરવા માટે સંબંધિત નિયમોમાં જરૂરી સુધારો કર્યા વગર ઓનલાઈન સિસ્ટમમાં વધારાની જાહેરાત ઉમેરવાની સત્તા અંગે સ્પષ્ટતા જરૂરી છે.
આ મુદ્દો એટલા માટે મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે અહીં ચર્ચા માત્ર ‘ફોર્મમાં શું પૂછવામાં આવ્યું?’ એ અંગે નથી, પરંતુ ‘આ પ્રશ્ન ઉમેરવાની પ્રક્રિયા કાયદેસર અને યોગ્ય રીતે થઈ કે નહીં?’ તેના પર પણ છે.
ચૂંટણી પંચે શું જવાબ આપ્યો?
ચૂંટણી પંચ તરફથી સમગ્ર મુદ્દા પર અલગ દૃષ્ટિકોણ રજૂ કરવામાં આવ્યો છે. પંચના જણાવ્યા પ્રમાણે SIR સાથે જોડાયેલા નિર્ણયો સર્વસંમતિથી લેવામાં આવ્યા હતા. કેટલાક અહેવાલોમાં પંચે એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું કે ફોર્મ-6માં કરવામાં આવેલી વધારાની જાહેરાત SIR પ્રક્રિયા સાથે સંબંધિત હતી.
ચૂંટણી પંચે પોતાના તાજેતરના નિર્ણયોમાં ECINET અને તેની IT વ્યવસ્થાની સમીક્ષા કરવાની દિશામાં પણ પગલાં લીધાં છે. ટેક્નિકલ વ્યવસ્થાની તપાસ માટે નિષ્ણાતોની મદદ લેવાની વાત પણ સામે આવી છે.
એટલે હાલમાં આ મામલામાં બે અલગ દાવા સામે આવે છે—એક તરફ બે ચૂંટણી કમિશનરોના વાંધાનો અહેવાલ છે, તો બીજી તરફ ચૂંટણી પંચનું કહેવું છે કે તેના નિર્ણયો સંસ્થાકીય પ્રક્રિયા હેઠળ લેવામાં આવ્યા હતા.
30 સપ્ટેમ્બરથી શું બદલાયું?
વિવાદ વચ્ચે ચૂંટણી પંચે ફોર્મ-6માં ઉમેરાયેલા વધારાના SIR ઘોષણાપત્ર અંગે મહત્વપૂર્ણ નિર્ણય લીધો.
જે રાજ્યોમાં SIRની પ્રક્રિયા પૂર્ણ થઈ ગઈ છે ત્યાં ઓનલાઈન ફોર્મ-6માંથી આ વધારાનો વિભાગ દૂર કરવામાં આવ્યો છે. આ ફેરફાર ECINET એપ અને પોર્ટલ પર 30 સપ્ટેમ્બરથી અમલમાં આવ્યો છે.
બીજી તરફ જે રાજ્યોમાં SIR પ્રક્રિયા હજુ ચાલી રહી છે ત્યાં આ વધારાની જાહેરાત ચાલુ રાખવામાં આવી છે. એટલે સમગ્ર દેશમાં ફોર્મ-6ની ઓનલાઈન પ્રક્રિયામાં એકસરખી સ્થિતિ નથી, પરંતુ રાજ્યમાં SIRની સ્થિતિ પ્રમાણે તફાવત જોવા મળી શકે છે.
જે અરજદારોએ માહિતી ભરી છે તેમનું શું?
હવે સૌથી સામાન્ય સવાલ એ છે કે જેમણે આ વધારાની માહિતી પહેલેથી જ ભરી દીધી છે તેમનું શું થશે?
અહેવાલો અનુસાર જ્યાં SIR પૂર્ણ થઈ ગયું છે ત્યાં વધારાની જાહેરાત હટાવવામાં આવી છે. પરંતુ અગાઉ કોઈ અરજદારે માહિતી ભરી હોય અથવા ન ભરી હોય, તે અંગે હાલની પ્રક્રિયામાં અલગથી કોઈ દંડાત્મક કાર્યવાહીનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો નથી.
મુખ્ય ફેરફાર એ છે કે જ્યાં SIR પૂર્ણ થયું છે ત્યાં નવા અરજદારો પાસેથી આ વધારાની માહિતી ઓનલાઈન ફોર્મમાં માગવામાં આવશે નહીં.
TCSની ભૂમિકા પર સવાલ કેમ?
આ સમગ્ર વિવાદમાં TCSનું નામ આવવાનું કારણ ચૂંટણી પંચની ડિજિટલ વ્યવસ્થા છે. આજના સમયમાં મતદાર નોંધણી જેવી મોટી પ્રક્રિયાઓ ઓનલાઈન સિસ્ટમ પર આધારિત છે. તેથી સોફ્ટવેરમાં કોઈ ફેરફાર કોણે સૂચવ્યો, કોણે મંજૂર કર્યો અને કોના આદેશથી તેને અમલમાં મૂકવામાં આવ્યો—આ સવાલો ટેક્નિકલ સાથે વહીવટી જવાબદારી સાથે પણ જોડાયેલા છે.
રાહુલ ગાંધી આ જ બાબત પર સ્પષ્ટતા માગી રહ્યા છે. જોકે, હાલમાં જાહેરમાં ઉપલબ્ધ અહેવાલોના આધારે એવું નિશ્ચિતપણે કહી શકાય તેમ નથી કે TCSએ પોતાની રીતે કોઈ ફેરફાર કર્યો હતો અથવા તેના પર કોઈ દબાણ કરવામાં આવ્યું હતું. આ બાબત અંગે રાહુલ ગાંધી દ્વારા સવાલ ઉઠાવવામાં આવ્યો છે; તેનો સત્તાવાર જવાબ અલગ મુદ્દો છે.
SIR સાથે આખો વિવાદ કેવી રીતે જોડાયેલો છે?
SIR એટલે મતદાર યાદીની વિશેષ સઘન પુનઃચકાસણી. તેનો હેતુ મતદાર યાદીને ફરી તપાસવાનો અને યોગ્ય મતદારોની વિગતો સુનિશ્ચિત કરવાનો છે.
આ પ્રક્રિયા દરમિયાન મતદાર યાદીમાં નામ, સરનામું અને અન્ય વિગતોની ચકાસણી થાય છે. પરંતુ જ્યારે નવા મતદાર માટેના ફોર્મ-6માં પણ અગાઉની મતદાર યાદી સાથે સંબંધિત માહિતી માંગવામાં આવી ત્યારે વિવાદ શરૂ થયો.
વિરોધ પક્ષોનું કહેવું છે કે નવા મતદારો માટે આવી વધારાની શરત પ્રક્રિયાને મુશ્કેલ બનાવી શકે છે. બીજી તરફ ચૂંટણી પ્રક્રિયા સાથે સંકળાયેલા પક્ષોનું ધ્યાન મતદાર યાદીની ચોકસાઈ અને ચકાસણી પર છે. આ બંને દૃષ્ટિકોણ વચ્ચેનો તફાવત જ હાલની રાજકીય ચર્ચાનું એક મુખ્ય કારણ છે.
વિપક્ષ હવે શું કરી રહ્યો છે?
ફોર્મ-6 અને SIRના મુદ્દે વિપક્ષી પક્ષોએ સરકાર અને ચૂંટણી પંચ સામે રાજકીય વિરોધ તેજ કરવાની જાહેરાત કરી છે.
રોઇટર્સના અહેવાલ મુજબ INDIA બ્લોકના પક્ષોએ 2થી 8 ઓક્ટોબર દરમિયાન દેશવ્યાપી ‘લોકતંત્ર બચાવો’ માર્ચ યોજવાની યોજના જાહેર કરી છે. 6 ઓક્ટોબરે વિપક્ષી સાંસદો ચૂંટણી પંચ સુધી માર્ચ કાઢવાની અને ત્યારબાદ રાષ્ટ્રપતિ દ્રૌપદી મુર્મુને મળવાની યોજના ધરાવે છે.
આ વિરોધનું કેન્દ્ર માત્ર ફોર્મ-6 નથી. વિપક્ષ મતદાર યાદીની ચકાસણી, SIRની પ્રક્રિયા અને ચૂંટણી પંચની પારદર્શિતા અંગે પણ સવાલ ઉઠાવી રહ્યો છે.
ફોર્મ-6માં કરવામાં આવેલા વધારાના ફેરફારને લઈને સૌથી મહત્વનો પ્રશ્ન હવે એ છે કે આ ફેરફારની મંજૂરી અને અમલીકરણની સંપૂર્ણ પ્રક્રિયા શું હતી. રાહુલ ગાંધી અને કોંગ્રેસ તરફથી આ અંગે સ્પષ્ટતા માગવામાં આવી છે.
બીજી તરફ ચૂંટણી પંચે વિવાદાસ્પદ વધારાની જાહેરાતને કેટલાક રાજ્યોમાં દૂર કરી છે અને ECINETની ટેક્નિકલ વ્યવસ્થાની સમીક્ષા સહિતના પગલાં જાહેર કર્યા છે.
એટલે હાલની સ્થિતિમાં એક વાત સ્પષ્ટ છે કે ફોર્મ-6નો વિવાદ માત્ર એક ઓનલાઈન ફોર્મમાં ઉમેરાયેલા થોડા પ્રશ્નો સુધી સીમિત રહ્યો નથી. તે ચૂંટણી પ્રક્રિયામાં કાનૂની સત્તા, ટેક્નિકલ સિસ્ટમ, ચૂંટણી કમિશનરો વચ્ચેની પ્રક્રિયા અને મતદાર નોંધણીની પારદર્શિતા જેવા અનેક મુદ્દાઓ સાથે જોડાઈ ગયો છે.
આગામી દિવસોમાં ચૂંટણી પંચ તરફથી ફેરફારના આદેશની સંપૂર્ણ પ્રક્રિયા અંગે વધુ વિગતો સામે આવે છે કે નહીં, તેના પર સમગ્ર વિવાદની દિશા નિર્ભર રહેશે. હાલ માટે, જ્યાં SIR પૂર્ણ થઈ ગયું છે ત્યાં ફોર્મ-6માંથી વધારાની જાહેરાત દૂર કરવામાં આવી છે, જ્યારે SIR ચાલુ હોય તેવા રાજ્યોમાં તેની સ્થિતિ અલગ છે.
