એવિએશન ટર્બાઇન ફ્યુઅલ (ATF) માં ઇથેનોલ મિશ્રણનો વિવાદ: કેન્દ્ર સરકારનો સ્પષ્ટ ઇનકાર અને ટેકનિકલ વાસ્તવિકતા
ભારતના ઊર્જા ક્ષેત્રે પર્યાવરણીય સુરક્ષા અને ક્રૂડ ઓઇલની આયાત ઘટાડવાના હેતુથી ઇથેનોલ મિશ્રણ કાર્યક્રમ (Ethanol Blending Program) ઝડપથી આગળ ધપાવવામાં આવી રહ્યો છે. જોકે, તાજેતરમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલ પછી હવે વિમાની બળતણ એટલે કે એવિએશન ટર્બાઇન ફ્યુઅલ (ATF) માં પણ ઇથેનોલ ભેળવવાની યોજના હોવાના અહેવાલો અને આક્ષેપો સામે આવ્યા બાદ દેશના રાજકીય અને ટેકનિકલ વર્તુળોમાં ભારે ચર્ચા જાગી છે. આમ આદમી પાર્ટી (AAP) ના સંયોજક અને દિલ્હીના પૂર્વ મુખ્યમંત્રી અરવિંદ કેજરીવાલે દાવો કર્યો હતો કે કેન્દ્ર સરકાર વિમાની બળતણમાં ઇથેનોલ મિશ્રિત કરવાની યોજના બનાવી રહી છે, જેનાથી હવાઈ મુસાફરોની સુરક્ષા જોખમમાં મુકાઈ શકે છે.
આ દાવાઓ સામે તાત્કાલિક પ્રતિક્રિયા આપતાં કેન્દ્રિય નાગરિક ઉડ્ડયન મંત્રી રામ મોહન નાયડુ કિંજરાપુએ આ અહેવાલોને તદ્દન “બિનપાયાદાર, અફવા અને બિનજવાબદાર” ગણાવીને ફગાવી દીધા છે. સરકારે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે એવિએશન ફ્યુઅલમાં ઇથેનોલ ભેળવવાની આવી કોઈ જ દરખાસ્ત નથી અને આ પ્રકારના પાયાવિહોણા આક્ષેપો હવાઈ મુસાફરોમાં બિનજરૂરી ભય અને અસુરક્ષાની લાગણી પેદા કરે છે.
રાજકીય ઘમાસાણ અને કેજરીવાલના આક્ષેપો
દેશમાં છેલ્લા કેટલાક સમયથી ૧૦% અને ૨૦% ઇથેનોલ મિશ્રિત પેટ્રોલ (E20) ના ઉપયોગને લઈને વાહનોની એન્જિન ક્ષમતા અને માઇલેજ અંગે રાજકીય ખેંચતાણ ચાલી રહી છે. આ જ શ્રેણીમાં વધુ એક સંતપ્ત આક્ષેપ કરતા અરવિંદ કેજરીવાલે સોશિયલ મીડિયા પર દાવો કર્યો હતો કે સૂત્રો પાસેથી માહિતી મળી છે કે સરકાર હવે પેટ્રોલ અને ડીઝલ ઉપરાંત વિમાની ઇંધણ (ATF) માં પણ ઇથેનોલ ઉમેરવાની યોજના ઘડી રહી છે. તેમણે એમ પણ ઉમેર્યું હતું કે આ નિર્ણયથી વિમાનોની સુરક્ષા સાથે બાંધછોડ થઈ શકે છે.
આ આક્ષેપના જવાબમાં નાગરિક ઉડ્ડયન મંત્રાલયે તુરંત જ અધિકૃત નિવેદન બહાર પાડીને પરિસ્થિતિ સ્પષ્ટ કરી હતી. કેન્દ્રિય મંત્રી રામ મોહન નાયડુએ જણાવ્યું કે કેન્દ્ર સરકાર માટે વિમાની મુસાફરોની સુરક્ષા એ સર્વોચ્ચ પ્રાથમિકતા છે. તેમણે ઉમેર્યું કે સામાન્ય ઇથેનોલ (Ethanol) અને સસ્ટેનેબલ એવિએશન ફ્યુઅલ (SAF) વચ્ચે જમીન-આસમાનનો તફાવત છે, અને રાજકીય લાભ ખાટવા માટે બંનેને એક જ ગણીને વિમાની સુરક્ષા અંગે અફવાઓ ફેલાવવી યોગ્ય નથી.
ઇથેનોલ (Ethanol) અને સસ્ટેનેબલ એવિએશન ફ્યુઅલ (SAF) વચ્ચેનો તફાવત
આ સમગ્ર વિવાદને સમજવા માટે સામાન્ય ઇથેનોલ અને સસ્ટેનેબલ એવિએશન ફ્યુઅલ (SAF) વચ્ચેનો તફાવત જાણવો અત્યંત જરૂરી છે:
ઇથેનોલ (Ethanol):
ઇથેનોલ મુખ્યત્વે શેરડી, મકાઈ અથવા અન્ય કૃષિ ઉત્પાદનોના આથવણ (fermentation) દ્વારા બનાવવામાં આવતો એક પ્રકારનો આલ્કોહોલ છે. તેનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે માર્ગ પર ચાલતા વાહનો જેવા કે બાઇક, કાર વગેરેના પેટ્રોલમાં ૨૦% સુધી મિશ્રણ કરવા માટે થાય છે.
સસ્ટેનેબલ એવિએશન ફ્યુઅલ (SAF):
SAF એ એક અત્યાધુનિક, રિસાયકલ કરેલા જૈવિક કચરા, વપરાયેલા રાંધણ તેલ (UCO), કૃષિ અવશેષો અને અન્ય પર્યાવરણ-અનુકૂળ સ્ત્રોતોમાંથી બનાવેલું વિશેષ સિન્થેટિક હાઇડ્રોકાર્બન બળતણ છે. SAF ને આંતરરાષ્ટ્રીય સિવિલ એવિએશન ઓર્ગેનાઇઝેશન (ICAO) ના કડક સુરક્ષા ધોરણો મુજબ પ્રમાણિત કરવામાં આવે છે. તે પરંપરાગત ATF જેવું જ રાસાયણિક માળખું ધરાવે છે અને વિમાનના એન્જિનમાં કોઈ પણ ફેરફાર કર્યા વગર સુરક્ષિત રીતે વાપરી શકાય છે.
વિમાની બળતણમાં સીધું ઇથેનોલ કેમ વાપરી શકાતું નથી?
વિમાની એન્જિન અને માર્ગ વાહનોના એન્જિન વચ્ચે કાર્યપદ્ધતિ અને વાતાવરણીય પરિસ્થિતિઓમાં મોટો તફાવત હોય છે. વિમાન હજારો ફૂટની ઊંચાઈએ અત્યંત નીચા તાપમાનમાં ઉડાન ભરે છે. આથી ટેકનિકલ દ્રષ્ટિએ ATF માં સીધું ઇથેનોલ ઉમેરવું વિમાન માટે અત્યંત જોખમી સાબિત થઈ શકે છે. આના મુખ્ય કારણો નીચે મુજબ છે:
ઠંડું થવાનું બિંદુ (Freezing Point):
૩૦,૦૦૦ થી ૪૦,૦૦૦ ફૂટની ઊંચાઈએ વાતાવરણનું તાપમાન માઇનસ ૪૦ ડિગ્રી સેલ્સિયસ (-40°C) કે તેથી પણ નીચું જતું રહે છે. પરંપરાગત ATF નું ફ્રીઝિંગ પોઇન્ટ ખૂબ નીચું હોય છે જેથી તે જામી જતું નથી. જો ઇથેનોલ સીધું મિશ્રિત કરવામાં આવે તો બળતણમાં રહેલો આલ્કોહોલ અને ભેજ જામી જવાની શક્યતા વધી જાય છે, જેનાથી ફ્યુઅલ પાઇપલાઇન બ્લોક થઈ શકે છે.
ભેજ શોષવાની ક્ષમતા (Hygroscopic Nature):
ઇથેનોલ કુદરતી રીતે વાતાવરણમાંથી પાણી અને ભેજ ઝડપથી શોષી લે છે. વિમાની બળતણની ટાંકીમાં પાણીની હાજરી એન્જિન બંધ પડી જવા માટે (Engine Stall) સૌથી મોટું કારણ બની શકે છે.
ઊર્જા ઘનતા (Energy Density):
ઇથેનોલમાં પરંપરાગત વિમાની બળતણ (ATF) ની સરખામણીએ પ્રતિ લીટર ઓછી ઊર્જા હોય છે. વિમાનને લાંબા અંતરની ઉડાન માટે ઓછું વજન અને વધુ ઊર્જા આપતા બળતણની જરૂર હોય છે.
ભારતમાં હરિયાળા ઉડ્ડયન (Green Aviation) માટેનો વાસ્તવિક રોડમેપ
કેન્દ્ર સરકાર ભારતીય નાગરિક ઉડ્ડયન ક્ષેત્રને પર્યાવરણ અનુકૂળ બનાવવા માટે પ્રતિબદ્ધ છે પરંતુ તે માટે આંતરરાષ્ટ્રીય ધોરણોનું પાલન કરવામાં આવી રહ્યું છે. સરકારે ‘કાર્બન ઓફસેટિંગ એન્ડ રિડક્શન સ્કીમ ફોર ઇન્ટરનેશનલ એવિએશન’ (CORSIA) ના લક્ષ્યાંકોને ધ્યાનમાં રાખીને એક ચોક્કસ રોડમેપ તૈયાર કર્યો છે:
- આંતરરાષ્ટ્રીય ફ્લાઇટ્સ માટે SAF મિશ્રણ: ભારત સરકારે ૨૦૨૭ સુધીમાં આંતરરાષ્ટ્રીય ફ્લાઇટ્સ માટે ૧% અને ૨૦૩૦ સુધીમાં ૫% સુધી સસ્ટેનેબલ એવિએશન ફ્યુઅલ (SAF) મિશ્રિત કરવાનો લક્ષ્યાંક રાખ્યો છે.
- નિયમોમાં સુધારો: સરકારે એવિએશન ટર્બાઇન ફ્યુઅલ રેગ્યુલેશન ઓર્ડરમાં સુધારો કરીને IS 17081 સ્ટાન્ડર્ડ મુજબના સસ્ટેનેબલ સિન્થેટિક હાઇડ્રોકાર્બન્સના મિશ્રણને મંજૂરી આપી છે, જે ઇથેનોલ નથી પરંતુ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે માન્ય SAF છે.
એવિએશન ટર્બાઇન ફ્યુઅલ (ATF) માં ઇથેનોલ મિશ્રણ અંગે ફેલાયેલી અફવાઓ પર કેન્દ્ર સરકારના સ્પષ્ટ ઇનકાર બાદ પૂર્ણવિરામ મુકાયું છે. હવાઈ વાહનવ્યવહારમાં મુસાફરોની સલામતી સાથે કોઈ પણ પ્રકારનું જોખમ લઈ શકાય નહીં. ભારત સરકાર ગ્રીન એવિએશન તરફ આગળ વધી રહી છે, પરંતુ તે સામાન્ય ઇથેનોલથી નહીં પરંતુ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પ્રમાણિત અને પરીક્ષણ કરાયેલા સસ્ટેનેબલ એવિએશન ફ્યુઅલ (SAF) ના માધ્યમથી કરવામાં આવી રહ્યું છે. આમ, રાજકીય નિવેદનબાજી અને ટેકનિકલ તથ્યો વચ્ચેનો ભેદ સમજવો સામાન્ય નાગરિકો અને મુસાફરો માટે અત્યંત જરૂરી છે.
