મેટાની મોટી ભૂલ: પીએમ મોદીનો વીડિયો હટાવવા બદલ ભારતીય સરકાર સમક્ષ માંગી બિનશરતી માફી
વિશ્વભરમાં અબજો યુઝર્સ ધરાવતી સોશિયલ મીડિયા જાયન્ટ કંપની ‘મેટા’ (Meta) હાલમાં ભારતમાં મોટી મુશ્કેલીમાં મુકાઈ છે. વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના એક મહત્વપૂર્ણ વિડિઓ સંદેશને પોતાની સાઇટ પરથી અચાનક દૂર કરી દેવાના વિવાદ બાદ, મેટાના ગ્લોબલ એક્ઝિક્યુટિવે ભારતીય સત્તાવાળાઓની રૂબરૂ મુલાકાત લઈને આ ભૂલ બદલ દિલગીરી વ્યક્ત કરી છે અને બિનશરતી માફી માંગી છે.
શું હતો સમગ્ર વિવાદ?
ગત ૨૮ જુલાઈના રોજ વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ દેશના યુવાનોને સંબોધિત કરતો એક ખાસ વિડિયો સંદેશ ફેસબુક પર પોસ્ટ કર્યો હતો. આ વિડિયોમાં તેમણે દેશમાં તાજેતરમાં ચર્ચાસ્પદ બનેલા પેપર લીક મામલે કડક કાર્યવાહી કરવાનું આશ્વાસન આપ્યું હતું. આ સંદેશ એવા સમયે આવ્યો હતો જ્યારે દેશભરમાં વિદ્યાર્થીઓનો ભારે વિરોધ પ્રદર્શન ચાલી રહ્યો હતો અને ભૂતપૂર્વ શિક્ષણ મંત્રી ધર્મેન્દ્ર પ્રધાને રાજીનામું આપ્યું હતું.
જોકે, ફેસબુક દ્વારા આ પોસ્ટને બપોરે ૧૨:૩૦ થી સાંજે ૫:૩૦ વાગ્યા સુધી – એટલે કે આશરે પાંચ કલાક માટે – પ્લેટફોર્મ પરથી ગાયબ કરી દેવામાં આવી અથવા ‘મર્યાદિત’ (Restricted) કરી દેવામાં આવી હતી. દેશના વડાપ્રધાનની અધિકૃત અને વેરિફાઇડ સત્તાવાર પોસ્ટ પર આવી રીતે અચાનક પ્રતિબંધ મુકાતા જ રાજકીય અને ટેકનોલોજીકલ ક્ષેત્રે મોટો ભડકો થયો હતો.
કેન્દ્ર સરકારનું કડક વલણ અને સંસદીય સમિતિની ધમકી
આ ઘટના સામે આવતાની સાથે જ કેન્દ્ર સરકાર હરકતમાં આવી ગઈ હતી. કેન્દ્રીય ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને માહિતી ટેકનોલોજી મંત્રાલય (MeitY) એ મેટાના ઉચ્ચ અધિકારીઓને તાત્કાલિક સમન્સ પાઠવ્યા હતા.
બીજી તરફ, આઈટી પરની સંસદીય સમિતિના અધ્યક્ષ અને ભારતીય જનતા પાર્ટીના સાંસદ નિશિકાંત દુબેએ અત્યંત કડક વલણ અપનાવ્યું હતું. તેમણે ખુલ્લેઆમ ચેતવણી આપી હતી કે જો મેટાના સીઇઓ માર્ક ઝુકરબર્ગ પોતે આ કન્ટેન્ટ હટાવવા બદલ ત્રણ દિવસમાં માફી નહીં માંગે, તો ભારત સરકાર મેટાને મળતી ‘વૈધાનિક પ્રતિરક્ષા’ (Statutory Immunity / Safe Harbour protections) પાછી ખેંચી લેશે. આ કાનૂની સંરક્ષણ છીનવાઈ જવાનો અર્થ એ થાય કે પ્લેટફોર્મ પર થતી કોઈપણ ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિ માટે મેટા સીધી જવાબદાર ગણાત.
ઉચ્ચ સ્તરીય બેઠક અને મેટાની માફી
સરકારના આક્રમક વલણને જોતા મેટાના ચીફ ગ્લોબલ ઓફિસર જોએલ કપલાન (Joel Kaplan) તાકીદે ભારતીય અધિકારીઓને મળવા પહોંચ્યા હતા. તેમણે કેન્દ્રીય આઈટી મંત્રી અશ્વિની વૈષ્ણવ સાથે ઉચ્ચ સ્તરીય બેઠક યોજી હતી.
બેઠક બાદ મેટા દ્વારા જારી કરવામાં આવેલા સત્તાવાર નિવેદનમાં જોએલ કપલાનને ટાંકીને જણાવવામાં આવ્યું હતું કે, “પીએમ મોદીની પોસ્ટને મર્યાદિત કરવાની ગંભીર ભૂલ બદલ મેં મેટા વતી કેન્દ્રીય મંત્રી અશ્વિની વૈષ્ણવની રૂબરૂ માફી માંગી છે.”
જોએલ કપલાન અને તેમની ટીમે આઈટી સેક્રેટરી એસ. કૃષ્ણન સાથે પણ અલગથી મુલાકાત કરી હતી. મેટાએ આ સમગ્ર ઘટનાને એક ‘ટેકનિકલ ખામી’ (Technical glitch) ગણાવી હતી અને સ્પષ્ટતા કરી હતી કે આ સામગ્રી ભૂલથી હટી ગઈ હતી જેને બાદમાં પુનઃસ્થાપિત (Restore) કરી દેવામાં આવી છે.
“તકનીકી ખામીની સ્પષ્ટતા અપૂરતી” : સરકાર
જોકે, ભારત સરકાર મેટાના આ ‘ટેકનિકલ ખામી’ વાળા ખુલાસાથી બિલકુલ સંતુષ્ટ નથી. MeitY એ સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવ્યું છે કે મેટા દ્વારા આપવામાં આવેલી સફાઈ “અપૂરતી” છે. આઈટી સચિવ એસ. કૃષ્ણને મિડિયા સાથે વાત કરતા જણાવ્યું હતું કે, “અમે મેટા પાસેથી વિગતવાર સમજવા માંગીએ છીએ કે જ્યારે અગ્રણી અને ચકાસાયેલ (Verified) એકાઉન્ટ્સ ધરાવતી વ્યક્તિઓની સામગ્રી દૂર કરવાની વાત આવે, ત્યારે તેમની સિસ્ટમ કેમ યોગ્ય રીતે કામ કરતી નથી અને ક્યાં ખામીઓ રહી જાય છે.”
CSAM અને ફેક ન્યૂઝ અંગે પણ ઘેરાઈ કંપની
આ માત્ર વડાપ્રધાનની પોસ્ટ હટાવવાનો મુદ્દો નથી, પરંતુ મેટા પ્લેટફોર્મ પર સુરક્ષા સંબંધિત અન્ય ગંભીર બેદરકારીઓ પણ સામે આવી છે. હાલમાં જ બીબીસી આઈ (BBC Eye) ની એક તપાસમાં ખુલાસો થયો હતો કે ફેસબુક પર બાળ જાતીય દુર્વ્યવહાર સામગ્રી (Child Sexual Abuse Material – CSAM) ને પ્રોત્સાહન આપતી લગભગ ૩૦ અનન્ય જાહેરાતો ચાલી રહી હતી.
સંસદીય સ્થાયી સમિતિએ આ મુદ્દાને અત્યંત ગંભીરતાથી લીધો છે. સરકારી અધિકારીઓના જણાવ્યા મુજબ, બેઠકમાં મેટા સામે નીચે મુજબના કડક સવાલો ઉઠાવાયા હતા:
૧. CSAM સામે કાર્યવાહી: બાળ શૌષણ અને બાળ જાતીય દુર્વ્યવહાર ફેલાવતી સામગ્રી રોકવા માટે કંપનીએ અત્યાર સુધી શું પગલાં લીધા છે?
૨. મહિલાઓની સુરક્ષા: પ્લેટફોર્મ પર મહિલાઓ વિરુદ્ધ ફેલાવવામાં આવતી અપમાનજનક સામગ્રી પર અંકુશ લાવવો.
૩. AI અને ડીપફેક કન્ટેન્ટ: કૃત્રિમ રીતે જનરેટ કરાયેલી (AI-generated) ખોટી માહિતી અને ડીપફેક કન્ટેન્ટને રોકવા માટે પ્લેટફોર્મની ક્ષમતા કેટલી છે?
૪. સુરક્ષા પ્રોટોકોલ: વિઆઈપી અને સત્તાવાર વેરિફાઇડ પ્રોફાઇલ માટે ભવિષ્યમાં આવા કન્ટેન્ટ મોડરેશનની ભૂલો ન થાય તે માટે કયા મજબૂત સલામતીના પગલાં લેવામાં આવશે?
