કચ્છના કાળા ડુંગરમાંથી મળ્યા અતિ દુર્લભ ‘રજવાડી’ અને ‘રેતિયા’ સાપ: ગુજરાત વન વિભાગની મોટી સફળતા
રણ, સમુદ્ર અને પર્વતોની ત્રિવેણી સંગમ ધરાવતી કચ્છની ધરતી વિશે કહેવાય છે કે ‘કચ્છડો બારેમાસ’. વિશ્વભરના પ્રવાસીઓ માટે આકર્ષણનું કેન્દ્ર બનેલા કચ્છનું પ્રાકૃતિક વૈવિધ્ય માત્ર માણસોને જ નહીં, પરંતુ અનન્ય વન્યજીવોને પણ ઘેલું લગાડે છે. તાજેતરમાં કચ્છના સૌથી ઊંચા પર્વત એવા ‘કાળા ડુંગર’ વિસ્તારમાંથી વનવિભાગના નિયમિત પેટ્રોલિંગ દરમિયાન પ્રાકૃતિક ક્ષેત્રે અત્યંત ઉત્સાહજનક અને દુર્લભ ઘટના સામે આવી છે. વર્ષોના લાંબા અંતરાલ બાદ અતિ દુર્લભ ગણાતા ‘રજવાડી સાપ’ અને ‘રેતિયા સાપ’ની જોડી એક જ સ્થળેથી અને એક જ સમયે મળી આવી છે.
ગુજરાત વન વિભાગના નિરંતર સંવર્ધન અને સંરક્ષણના પ્રયાસોના પરિણામે રાજ્યમાં જૈવ વિવિધતા વધુ સમૃદ્ધ બની રહી છે. વનમંત્રી શ્રી અર્જુન મોઢવાડિયાના નેતૃત્વ હેઠળ વન્યજીવોના જતન માટે હાથ ધરવામાં આવેલા વિશેષ અભિયાનોને કારણે કચ્છનું અનોખું નિવસનતંત્ર (Ecosystem) આજે દુર્લભ અને અતિ સંવેદનશીલ જીવો માટે એક સુરક્ષિત આશ્રયસ્થાન સાબિત થઈ રહ્યું છે.
કાળા ડુંગરના ખાવડા વિસ્તારમાં વન વિભાગનું સફળ પેટ્રોલિંગ
વનજીવોના રક્ષણ અને દેખરેખની પોતાની નૈતિક ફરજના ભાગરૂપે, સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬માં કચ્છ પૂર્વ વન વિભાગ હેઠળ આવતી ભુજ ઉત્તર રેન્જના ખાવડા રાઉન્ડની જુણા બીટમાં એક વિશેષ ઘટના નોંધાઈ હતી. પરિક્ષેત્ર વન અધિકારી અને તેમની સ્થાનિક ટીમ જ્યારે સાંજના આશરે ૭.૩૦ વાગ્યાના સુમારે વિસ્તારમાં રૂટિન પેટ્રોલિંગ કરી રહી હતી, ત્યારે તેમને એક જ જગ્યાએથી બે અત્યંત દુર્લભ પ્રજાતિના સાપ જોવા મળ્યા હતા.
સામાન્ય રીતે કોઈપણ પ્રદેશમાં બે અલગ-અલગ દુર્લભ પ્રજાતિના સાપ એકસાથે જોવા મળવા એ વિજ્ઞાન અને પર્યાવરણની દ્રષ્ટિએ ખૂબ જ મોટી અને દુર્લભ ઘટના ગણાય છે.
મળી આવેલી સાપની પ્રજાતિઓનું આંકલન અને વિશેષતાઓ
વન વિભાગ દ્વારા જાહેર કરવામાં આવેલી વિગતો અનુસાર, આ બંને સર્પ પ્રજાતિઓ માનવજાત માટે સામાન્ય રીતે બિનહાનિકારક છે:
રજવાડી સાપ / Black-headed Royal Snake (Spalerosophis atriceps):
આ સાપ સંપૂર્ણપણે બિનઝેરી હોય છે. આ પ્રજાતિ તેની અનોખી શારીરિક બનાવોટ અને કાળા માથાના કારણે ઓળખાય છે. કચ્છના સૂકા અને પથરાળ વાતાવરણમાં આ સાપની સક્રિયતા પર્યાવરણનું સંતુલન જાળવવામાં મદદરૂપ બને છે.
રેતીયો સાપ / Afro-Asian Sand Snake (Psammophis schokari):
મળી આવેલો બીજો સાપ ‘રેતીયો સાપ’ હતો, જેની લંબાઈ આશરે ૭૦ સેન્ટીમીટર જેટલી નોંધાઈ હતી. આ પ્રજાતિ આંશિક ઝેરી (Mildly venomous) હોય છે, પરંતુ તેનું ઝેર માણસો માટે બિલકુલ જીવલેણ હોતું નથી.
ગુજરાત અને કચ્છ માટે ‘રેતિયા સાપ’નું વૈજ્ઞાનિક મહત્વ
ગુજરાતના પ્રાકૃતિક ઇતિહાસમાં ‘રેતીયો સાપ’ (Afro-Asian Sand Snake) જોવા મળવો એ એક અત્યંત અસાધારણ અને રેકોર્ડબ્રેક ઘટના માનવામાં આવે છે.
| સરખામણીનું પાસું | રજવાડી સાપ (Royal Snake) | રેતીયો સાપ (Sand Snake) |
| ઝેરનું પ્રમાણ | સંપૂર્ણ બિનઝેરી | આંશિક ઝેરી (માનવ માટે અતિ સુરક્ષિત) |
| ગુજરાતમાં દુર્લભતા | સ્થાનિક શુષ્ક વિસ્તારોમાં ક્યારેક જોવા મળે છે | અતિ દુર્લભ (સંભવતઃ ૨જો કે ૩જો વૈજ્ઞાનિક રેકોર્ડ) |
| પ્રથમ નોંધાયેલ રેકોર્ડ | કચ્છના વિવિધ વિસ્તારોમાં પ્રાપ્ય | તજજ્ઞ અજય દેસાઈના ‘સર્પ સંદર્ભ’ મુજબ લોડાઇ ખાતે |
| કુદરતી નિવાસસ્થાન | પથરાળ અને ડુંગરાળ જમીન | શુષ્ક રણ અને રેતાળ-કાંકરાળ જમીન |
તજજ્ઞ શ્રી અજય દેસાઈ દ્વારા લિખિત પ્રખ્યાત પુસ્તક ‘સર્પ સંદર્ભ’ અનુસાર, ગુજરાતમાં રેતિયા સાપની પ્રથમ ફોટોગ્રાફિક સાબિતી અને નોંધ કચ્છના લોડાઇ ખાતે થઈ હતી. આ પછી કાળા ડુંગર ખાતેથી મળી આવેલી આ જોડી રાજ્યમાં આ સાપની હાજરીનો બીજો કે ત્રીજો અધિકૃત રેકોર્ડ છે.
કચ્છનું અનોખું નિવસનતંત્ર અને જૈવ વિવિધતાની સમૃદ્ધિ
કચ્છ જિલ્લા પાસે ૪૬૨ મીટર ઊંચો કાળો ડુંગર, વિશાળ રણપ્રદેશ અને દીર્ઘ દરિયાકિનારો છે. અહીંનું આ શુષ્ક (Arid) વાતાવરણ અને ભૌગોલિક રચના જૈવ વિવિધતા માટે કુદરતી કવચ પૂરું પાડે છે.
એક જ સમયે અને એક જ સ્થળે રજવાડી સાપ અને રેતિયા સાપ જેવા દુર્લભ વન્યજીવોની હાજરી એ બાબતની સ્પષ્ટ પ્રતીતિ કરાવે છે કે કચ્છના જંગલો અને ડુંગરાળ વિસ્તારોની જૈવ વિવિધતા આજે પણ સલામત, સમૃદ્ધ અને અકબંધ છે. આ સાબિત કરે છે કે સ્થાનિક ઈકોસિસ્ટમ આ પ્રકારના સરીસૃપો માટે ઉત્તમ આહાર અને આશ્રય પૂર પૂરો પાડી રહી છે.
જાગૃતિ અભિયાન: વિશ્વ સર્પદંશ જાગૃતિ દિવસ અને વન વિભાગની અપીલ
કચ્છ પૂર્વ વન વિભાગ માત્ર વન્યજીવોના રક્ષણ સુધી મર્યાદિત ન રહેતા સ્થાનિક સમુદાયોમાં જાગૃતિ લાવવા માટે પણ સતત કાર્યરત છે. દર વર્ષે ૧૯ સપ્ટેમ્બરના રોજ ‘વિશ્વ સર્પદંશ જાગૃતિ દિવસ’ ઉજવવામાં આવે છે. આ દિવસ નિમિત્તે:
સાપ વિશેની અંધશ્રદ્ધા દૂર કરવા સાઇનબોર્ડ મૂકવામાં આવે છે.
સ્થાનિકો અને ગ્રામજનો માટે વન્યજીવ જાગૃતિ કાર્યક્રમો યોજાય છે.
પ્રકૃતિ શિક્ષણ શિબિર અને વિશેષ કાર્યશાળાઓ દ્વારા સાપનું પર્યાવરણીય મહત્વ સમજાવવામાં આવે છે.
વન વિભાગ દ્વારા સ્થાનિક રહીશો તેમજ દેશ-વિદેશથી આવતા તમામ પ્રવાસીઓને નમ્ર અપીલ કરવામાં આવી છે કે તેઓ પ્રકૃતિ અને પર્યાવરણને કોઈપણ પ્રકારનું નુકસાન પહોંચાડ્યા વિના આવા દુર્લભ વન્યજીવોના રક્ષણમાં પોતાનો સહયોગ આપે. જો આપણે સૌ સાથે મળીને પ્રયાસ કરીશું, તો જ કચ્છની આ અમૂલ્ય વન્યજીવ સંપદા આવનારી પેઢીઓ માટે પણ સુરક્ષિત રહેશે.
