ગીરની બહાર સિંહોના ખોરાકને લઈને વૈજ્ઞાનિકો પણ ચોંકી ગયા! મળના નમૂનાની તપાસમાં સામે આવ્યા આશ્ચર્યજનક આંકડા

સાવધાન! જો તમે એમ વિચારતા હોવ કે દરિયાકાંઠાના સિંહો માત્ર ગાય-ભેંસ જ મારે છે, તો આ નવો રિપોર્ટ ખાસ વાંચી લો

સૌરાષ્ટ્રના દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં વસતા એશિયાટિક સિંહોને લઈને એક અત્યંત ચોંકાવનારો અને રસપ્રદ ખુલાસો તાજેતરના એક વૈજ્ઞાનિક સંશોધનમાં સામે આવ્યો છે. સામાન્ય રીતે લોકોમાં એવી માન્યતા ઘર કરી ગઈ છે કે, ગીરના જંગલની બહાર નીકળીને દરિયાકાંઠા તરફ જતા સિંહો ત્યાં વસતા પાલતુ પશુઓ (ગાય, ભેંસ વગેરે) નો શિકાર કરીને જ પોતાનું પેટ ભરે છે. પરંતુ ઇન્ટરનેશનલ જર્નલ ‘કન્ઝર્વેશન’ માં પ્રકાશિત થયેલા એક નવા રિસર્ચ પેપરે આ વ્યાપક માન્યતાને સંપૂર્ણપણે ખોટી સાબિત કરી દીધી છે.

આ નવા સંશોધન અનુસાર, ગીરના જંગલોની બહાર દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં રહેતા સિંહો વાસ્તવમાં પાલતુ પશુઓ પર નહીં, પરંતુ જંગલી જીવો પર વધુ નિર્ભર છે. એટલું જ નહીં, સિંહો અહીંના ખેડૂતો માટે આશીર્વાદરૂપ સાબિત થઈ રહ્યા છે, કારણ કે તેઓ ખેતીના પાકને ભારે નુકસાન પહોંચાડતી નીલગાય અને જંગલી ભૂંડનો મુખ્ય નિકાલ કરી રહ્યા છે.

ધારણા કરતાં બિલકુલ વિપરીત આવ્યા પરિણામો

સંશોધકોએ જ્યારે આ અભ્યાસ શરૂ કર્યો ત્યારે તેમની મૂળ ધારણા (Hypothesis) એવી હતી કે દરિયાકાંઠાના માનવ વસવાટવાળા વિસ્તારોમાં કુદરતી વન્યજીવો ઓછા હોવાથી સિંહો અનિવાર્યપણે પાલતુ પશુઓ પર જ હુમલો કરશે. પરંતુ જ્યારે જમીની હકીકત સામે આવી ત્યારે વૈજ્ઞાનિકો પણ આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા.

સાબરકાંઠા કલેક્ટરશ્રીના અધ્યક્ષસ્થાને જિલ્લા સંકલન સમિતિની બેઠક યોજાઈ

ગાંધીનગરના મહુન્દ્રા ગામે પ્રગતિશીલ ખેડૂતના પ્રાકૃતિક ફાર્મમાં મુખ્યમંત્રીની સહજ મુલાકાત

સૌરાષ્ટ્રના દરિયાકાંઠાની ઇકોસિસ્ટમમાં નીલગાય અને જંગલી ભૂંડની સંખ્યા પુષ્કળ પ્રમાણમાં ઉપલબ્ધ છે. આ વિપુલતાને કારણે સિંહો પાલતુ પશુઓનો શિકાર કરવાનું ટાળે છે અને પોતાના કુદરતી ખોરાક તરફ જ વળે છે. આ વલણના કારણે એક મોટો ફાયદો એ થયો છે કે માનવ અને સિંહો વચ્ચે થતા ઘર્ષણ (Human-Lion Conflict) માં મોટો ઘટાડો લાવી શકાયો છે.

શું કહે છે સિંહોના મળ (Scat) ના નમૂનાનું વિશ્લેષણ?

આ ઐતિહાસિક અભ્યાસનું શીર્ષક “ડાયેટરી પેટર્ન ઓફ એશિયાટિક લાયન્સ ઇન ધ કોસ્ટલ ઇકોસિસ્ટમ ઓફ સૌરાષ્ટ્ર, ગુજરાત, ઇન્ડિયા” રાખવામાં આવ્યું છે. આ સંશોધન મોહન રામ, આરાધના સાહુ, નિત્યાનંદ શ્રીવાસ્તવ, કૃતજ્ઞા વદર, રોહિત ચૌધરી અને લહર ઝાલા જેવા વન વિભાગના ઉચ્ચ અધિકારીઓ અને નિષ્ણાતો દ્વારા સંયુક્ત રીતે તૈયાર કરવામાં આવ્યું છે.

જૂનાગઢ વન વર્તુળના વન સંરક્ષક અને આ અભ્યાસના સહ-લેખક મોહન રામે આંકડાકીય વિગતો આપતા જણાવ્યું કે, માર્ચ અને એપ્રિલ ૨૦૨૪ દરમિયાન સૌરાષ્ટ્રના પાંચ દરિયાકાંઠાના જિલ્લાઓ—જૂનાગઢ, ગીર સોમનાથ, અમરેલી, ભાવનગર અને પોરબંદરમાંથી સિંહોના મળના ૧૬૦ નમૂનાઓ એકત્રિત કરવામાં આવ્યા હતા. આ નમૂનાઓની લેબોરેટરી તપાસમાં નીચે મુજબના ચોંકાવનારા આંકડા સામે આવ્યા છે:

• ૭૦ ટકા બાયોમાસ વન્યજીવોમાંથી: સિંહો દ્વારા જે કુલ શિકાર કરવામાં આવે છે, તેના વજન (બાયોમાસ) ના આધારે લગભગ ૭૦ ટકા હિસ્સો જંગલી પ્રાણીઓનો છે.

• ખોરાકમાં ૬૪% વન્યજીવો: મળના નમૂનાના વિશ્લેષણ પ્રમાણે ખોરાકની માત્રામાં ૬૪ ટકા હિસ્સો નીલગાય અને જંગલી ભૂંડ જેવા વન્યજીવોનો જોવા મળ્યો છે.

• પાલતુ પશુઓ માત્ર ૩૧%: સિંહોના ખોરાકમાં ગાય, ભેંસ જેવા પાલતુ પશુઓનો હિસ્સો માત્ર ૩૧ ટકા જેટલો જ સીમિત છે.

નીલગાય: સિંહોની પહેલી પસંદગી

મોહન રામે વધુમાં સ્પષ્ટ કર્યું કે, દરિયાકાંઠાના સિંહો માટે નીલગાય એ ખોરાકનો સૌથી મોટો અને મુખ્ય સ્ત્રોત બની ગઈ છે. સિંહો દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતા કુલ બાયોમાસના અડધાથી વધુ એટલે કે ૫૧ ટકા હિસ્સો માત્ર નીલગાયનો છે.

બીજા ક્રમે જંગલી ભૂંડ સિંહોનો સૌથી પ્રિય શિકાર છે. જ્યારે પાલતુ પશુઓની વાત આવે, ત્યારે તેઓ મોટે ભાગે એવી ગાય કે ભેંસ પર હુમલો કરે છે જે કાં તો રખડતી હોય, બીમાર હોય અથવા તો દૂધ ન આપતી હોવાના કારણે ત્યજી દેવાયેલી (પાંકડા ઢોર) હોય. સૌરાષ્ટ્રના ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં બિન-ઉત્પાદક પશુઓને ખુલ્લા છોડી દેવાની પ્રથા છે, જે સિંહો માટે ખૂબ જ સરળ શિકાર (Easy Prey) બને છે.

સુરત જિલ્લાના માંડવી તાલુકાના ‘ચુડેલ’ ગામનું નામ હવે સત્તાવાર રીતે ‘ચંદનપુર’ બન્યું

નીતિ આયોગના ‘ઇન્વેસ્ટમેન્ટ ફ્રેન્ડલીનેસ ઇન્ડેક્સ ૨૦૨૬’ માં ગુજરાત દેશમાં મોખરે

ખેડૂતોના સાચા મિત્ર બન્યા સિંહો

ગુજરાતના વન અને પર્યાવરણ મંત્રી શ્રી અર્જુન મોઢવાડિયાએ આ રિસર્ચ અંગે ખુશી વ્યક્ત કરતા જણાવ્યું કે, આ સંશોધને એક નવી અને હકારાત્મક દિશા બતાવી છે. ગીર જંગલની બહાર રહેતા આશરે ૧૦૦ જેટલા સિંહો કુદરતી રીતે જ નીલગાય અને જંગલી ભૂંડની વસ્તી પર નિયંત્રણ રાખી રહ્યા છે.

નીલગાય અને ભૂંડો રાત્રિના સમયે ખેતરોમાં ઘૂસીને ઊભા પાકને વ્યાપક નુકસાન પહોંચાડે છે, જેનાથી ખેડૂતો વર્ષોથી પરેશાન હતા. હવે દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં સિંહોની હાજરીને કારણે આ નુકસાનમાં મોટો ઘટાડો નોંધાયો છે. આ રીતે સિંહો પરોક્ષ રીતે ખેડૂતોની આર્થિક સુરક્ષા કરીને તેમના સાચા મિત્ર સાબિત થયા છે.

ગુજરાતનું વન્યજીવ સંરક્ષણ મોડેલ વિશ્વભરમાં દાખલારૂપ

ચાલુ વર્ષે યોજાયેલી ૧૬મી સિંહ વસ્તી ગણતરી મુજબ, ગુજરાતમાં એશિયાટિક સિંહોની કુલ સંખ્યા વધીને ૮૯૧ પર પહોંચી ગઈ છે. પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીના વિઝન હેઠળ શરૂ કરાયેલા ‘પ્રોજેક્ટ લાયન’ (Project Lion) અને મુખ્યમંત્રી શ્રી ભૂપેન્દ્ર પટેલના માર્ગદર્શન હેઠળ લેવાયેલા વન્યજીવ સંરક્ષણના પગલાંના કારણે આ અદ્ભુત સફળતા મળી છે.

સૌરાષ્ટ્રની કોસ્ટલ ઇકોસિસ્ટમમાં સિંહોએ હવે ત્રણ મોટી ‘સેટેલાઇટ વસ્તી’ (Satellite Populations) ઊભી કરી લીધી છે: ૧. દક્ષિણ-પશ્ચિમ દરિયાઇ પટ્ટી ૨. દક્ષિણ-પૂર્વ દરિયાઇ પટ્ટી ૩. ભાવનગરની દરિયાઇ પટ્ટી

વન અને પર્યાવરણ રાજ્ય મંત્રી શ્રી પ્રવિણ માળીએ યોગ્ય જ નોંધ્યું છે કે, ગીચ માનવ વસ્તી અને ખેતરોની વચ્ચે મુક્તપણે ફરતા હોવા છતાં, સિંહોએ પોતાની શિકાર કરવાની કુદરતી આદતો જાળવી રાખી છે. માનવ વસવાટની વચ્ચે પણ સિંહોનું કુદરતી ઇકોલોજીકલ સંતુલન જળવાઈ રહેવું એ ગુજરાતના કન્ઝર્વેશન મોડેલની સર્વોચ્ચ સફળતા છે, જે આજે વૈશ્વિક સ્તરે પ્રશંસા પામી રહી છે.