ઓનલાઇન ફ્રોડ કરનારાઓની ખેર નથી! હવે છેતરપિંડીના પૈસા પાછા આપશે સીધી બેંક…
સાપ્રત સમયમાં ભારતમાં ડિજિટલ ટેકનોલોજી અને ઓનલાઇન બેંકિંગનો વ્યાપ ઝડપથી વધ્યો છે. તેની સામે સાયબર અપરાધો અને ડિજિટલ છેતરપિંડીના કિસ્સાઓમાં પણ ચિંતાજનક ઉછાળો જોવા મળ્યો છે. નકલી કસ્ટમર કેર નંબર, ફિશિંગ લિંક્સ, લોભામણી રોકાણ યોજનાઓ અને સરકારી કે કાનૂની અધિકારી બનીને ફોન કરવા જેવા અનેક માધ્યમોથી ઠગ લોકો નિર્દોષ નાગરિકોને પોતાની જાળમાં ફસાવે છે. ખાસ કરીને વરિષ્ઠ નાગરિકો (સીનિયર સિટીઝન્સ) આ પ્રકારની છેતરપિંડીનો સૌથી વધુ શિકાર બનતા હોય છે, કારણ કે તેમની પાસે ઘણીવાર નવી ટેકનોલોજી અને સુરક્ષાત્મક પગલાં વિશે પૂરી જાગૃતિ હોતી નથી.
મોટાભાગના કિસ્સાઓમાં, જ્યારે બેંક ખાતામાંથી નાણાં કપાઈ જાય અથવા ખાતું ખાલી થઈ જાય, ત્યારે જ પીડિત વ્યક્તિને ખબર પડે છે કે તેની સાથે છેતરપિંડી થઈ છે. ત્યારબાદ બેંકમાં ફ્રોડનું રિપોર્ટિંગ કરવું અને પોતાના પૈસા પાછા મેળવવા માટે લડત આપવી એ એક જટિલ અને કંટાળાજનક પ્રક્રિયા બની જાય છે. ગ્રાહકોની આ મુશ્કેલીને ધ્યાનમાં રાખીને અને નાણાકીય નુકસાનમાંથી રાહત આપવા માટે રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (RBI) દ્વારા મહત્વપૂર્ણ દિશા-નિર્દેશો જાહેર કરવામાં આવ્યા છે.
RBI ના નવા નિયમો અને તે ક્યારથી અમલમાં આવશે?
રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયાના નવા નિયમો અનુસાર, હવે ગ્રાહકોએ ડિજિટલ ફ્રોડમાં થયેલું સમગ્ર નાણાકીય નુકસાન પોતે સહન કરવું નહીં પડે. પીડિત ગ્રાહકો પોતાના ચોખ્ખા નુકસાનના ૮૫% સુધી અથવા મહત્તમ ₹૨૫,૦૦૦ (બેમાંથી જે ઓછું હોય તે) વળતર મેળવવા માટે હકદાર બનશે.
આ નવા નિયમો ૧ જાન્યુઆરી, ૨૦૨૭ થી અમલમાં આવશે અને શરૂઆતમાં એક વર્ષ ના સમયગાળા માટે લાગુ રહેશે.
આ ઉપરાંત, RBI એ બેંકિંગ સુરક્ષા ક્ષેત્રે એક મોટો ફેરફાર કર્યો છે. ઇલેક્ટ્રોનિક બેંકિંગ ટ્રાન્સફર (EBT) સંબંધિત છેતરપિંડીના કિસ્સાઓમાં, ગ્રાહકની ભૂલ અથવા બેદરકારી પુરવાર કરવાની જવાબદારી હવે ગ્રાહકની નહીં પરંતુ બેંકની રહેશે. જો બેંક એવું સાબિત ન કરી શકે કે ગ્રાહકે જાણી જોઈને પોતાની ગુપ્ત વિગતો શેર કરી છે, તો બેંક જવાબદારીમાંથી મુક્ત થઈ શકશે નહીં.
અહીં ઇલેક્ટ્રોનિક બેંકિંગ ટ્રાન્સફર (EBT) ના દાયરામાં નીચે મુજબના તમામ વ્યવહારોનો સમાવેશ થાય છે:
પોઇન્ટ ઓફ સેલ (POS) મશીન દ્વારા થતા ટ્રાન્ઝેક્શન
એટીએમ (ATM) દ્વારા કરવામાં આવતા ઉપાડ અને ટ્રાન્સફર
ટેલિફોન અથવા મોબાઇલ બેંકિંગ દ્વારા થતા ટ્રાન્સફર
ઈન્ટરનેટ બેંકિંગ અને કાર્ડ આધારિત પેમેન્ટ્સ
ડાયરેક્ટ ડિપોઝિટ અથવા ખાતામાંથી સીધા પૈસા ઉપાડવા
ભારતમાં ડિજિટલ છેતરપિંડીના આંકડા અને ગંભીરતા
ભારતમાં સાયબર ફ્રોડની સ્થિતિ કેટલી ગંભીર છે તેનો અંદાજ નેશનલ હ્યુમન રાઇટ્સ કમિશન (NHRC) દ્વારા ૧૦ જૂન, ૨૦૨૬ ના રોજ જાહેર કરવામાં આવેલા આંકડા પરથી લગાવી શકાય છે. આ રિપોર્ટ અનુસાર, છેલ્લા છ વર્ષોમાં ભારતના નાગરિકોએ સાયબર-સક્ષમ છેતરપિંડીમાં આશરે ₹૫૨,૯૭૬ કરોડ જેટલી માતબર રકમ ગુમાવી છે.
વધુમાં, આ કુલ નાણાકીય નુકસાનમાંથી લગભગ ૮% હિસ્સો માત્ર “ડિજિટલ એરેસ્ટ” (Digital Arrest) જેવા અત્યાધુનિક અને માનસિક દબાણ ઊભું કરતા સાયબર કૌભાંડો સાથે જોડાયેલો છે. ડિજિટલ એરેસ્ટમાં ઠગ લોકો પોલીસ, CBI કે કસ્ટમ્સ અધિકારી બનીને વિડીયો કોલ કરે છે અને લોકોને કાયદાકીય કારવાઈનો ડર બતાવીને મોટી રકમ પડાવી લે છે. આ આંકડા દર્શાવે છે કે નાગરિકોને આર્થિક સુરક્ષા પૂરી પાડવી કેટલી જરૂરી બની ગઈ હતી.
તમે કેટલા વળતર માટે દાવો (Claim) કરી શકો છો?
RBI ની નવી માર્ગદર્શિકા મુજબ, ડિજિટલ ફ્રોડના પીડિતો વળતર મેળવવા માટે પાત્ર રહેશે, પરંતુ તેના માટે કેટલીક ચોક્કસ શરતો નક્કી કરવામાં આવી છે:
૧. ટ્રાન્ઝેક્શનની મર્યાદા: છેતરપિંડીની કુલ રકમ ₹૫૦,૦૦૦ થી વધુ ન હોવી જોઈએ. જો ફ્રોડની રકમ ₹૫૦,૦૦૦ થી વધુ હશે, તો તે આ વળતર યોજનાના દાયરા બહાર ગણાશે.
૨. આજીવન એક જ વાર લાભ: કોઈ પણ ગ્રાહક પોતાના સમગ્ર આયુષ્ય (Lifetime) દરમિયાન માત્ર એક જ વાર આ યોજના હેઠળ વળતર મેળવી શકશે.
૩. ગણતરીનો નિયમ: વળતર તરીકે સીધા ₹૨૫,૦૦૦ મળતા નથી. બેંક દ્વારા રિકવર કરવામાં આવેલી રકમ બાદ કર્યા પછી વધતી ચોખ્ખી નુકસાની (Net Loss) ના ૮૫% અથવા ₹૨૫,૦૦૦ (જે ઓછું હોય તે) ચૂકવવામાં આવશે.
ઉદાહરણ દ્વારા સમજીએ:
કેસ ૧: જો કોઈ વ્યક્તિ ડિજિટલ કૌભાંડમાં ₹૨૦,૦૦૦ ગુમાવે છે અને બેંક બાદમાં તપાસ કરીને તેમાંથી ₹૧૦,૦૦૦ રિકવર કરવામાં સફળ રહે છે, તો ગ્રાહકનું ચોખ્ખું નુકસાન ₹૧૦,૦૦૦ થાય છે. આ કિસ્સામાં, ચોખ્ખા નુકસાનના ૮૫% એટલે કે ગ્રાહકને ₹૮,૫૦૦ વળતર તરીકે મળશે.
કેસ ૨: જો કોઈ ગ્રાહકનું ચોખ્ખું નુકસાન ₹૪૦,૦૦૦ થાય છે, તો તેના ૮૫% લેખે ₹૩૪,૦૦૦ થાય છે. પરંતુ RBI એ વળતરની મહત્તમ મર્યાદા ₹૨૫,૦૦૦ નક્કી કરી હોવાથી, ગ્રાહકને મહત્તમ ₹૨૫,૦૦૦ નું જ વળતર મળશે.
વળતર ચૂકવવાની જવાબદારી કોની રહેશે?
જ્યારે કોઈ ગ્રાહક ડિજિટલ ફ્રોડનો ભોગ બને છે, ત્યારે જે બેંકમાં તેનું ખાતું હશે તે બેંક જ ગ્રાહકને વળતર આપવા માટે સીધી રીતે જવાબદાર રહેશે.
બેંક ગ્રાહકની રજૂઆત અથવા ફરિયાદના આધારે સમગ્ર મામલાની તપાસ કરશે. જો કોઈ રકમ રિકવર થઈ શકી હોય તો તે બાદ કરીને ચોખ્ખા નુકસાનની ગણતરી કરશે અને લાયક વળતરની રકમ ગ્રાહકના બેંક ખાતામાં જમા (Credit) કરશે.
જોકે, બેંકો ગ્રાહકને વળતર ચૂકવે છે પરંતુ આ નાણાકીય બોજ અંતે RBI અને સંબંધિત બેંકો વચ્ચે વહેંચવામાં આવે છે. કઈ સંસ્થા કેટલો હિસ્સો આપશે તેનો આધાર ફ્રોડની કુલ રકમ તથા તે વ્યવહાર દેશભીતરનો (Domestic) હતો કે આંતરરાષ્ટ્રીય (Cross-border) હતો તેના પર રહેશે.
બેંકમાં છેતરપિંડીની જાણ ક્યારે અને કેવી રીતે કરવી?
વળતરનો મહત્તમ લાભ મેળવવા માટે ગ્રાહકની સમયસરની જાગૃતિ અને ઝડપી પગલાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ છે.
સમયમર્યાદા: ડિજિટલ છેતરપિંડીનો ભોગ બન્યા પછી, ગ્રાહકે ઘટનાના ૫ કલેન્ડર દિવસ ની અંદર પોતાની બેંકને આ અંગેની જાણ કરી દેવી ફરજિયાત છે. જો સમયસર જાણ કરવામાં નહીં આવે તો વળતર મેળવવાનો દાવો નબળો પડી શકે છે.
રિપોર્ટિંગ પ્રક્રિયા: RBI એ બેંકોને સૂચના આપી છે કે તેઓ ગ્રાહકોને કોઈપણ અસંકલ્પિત અથવા શંકાસ્પદ ઈલેક્ટ્રોનિક બેંકિંગ વ્યવહારની જાણ તાત્કાલિક બેંકને કરવા માટે પ્રોત્સાહિત કરે.
સાયબર હેલ્પલાઇન: બેંકને જાણ કરવાની સાથે જ પીડિતે નેશનલ સાયબર ક્રાઇમ રિપોર્ટિંગ પોર્ટલ (Cyber Crime Portal) પર અથવા તો સાયબર ક્રાઇમ હેલ્પલાઇન નંબર 1930 પર તુરંત પોતાની ફરિયાદ નોંધાવવી જરૂરી છે.
ડિજિટલ બેંકિંગનો ઉપયોગ કરતી વખતે સાવચેતી એ જ પ્રથમ સુરક્ષા છે. છતાં પણ જો કોઈ અણબનાવ બને, તો ગભરાયા વગર ૫ દિવસની અંદર બેંક અને સાયબર પોલીસનો સંપર્ક કરવો જોઈએ જેથી કરીને RBI ના નવા નિયમોનો લાભ મેળવીને નાણાકીય નુકસાન ઓછું કરી શકાય.
