બેંક ખાતાધારકો અને કર્મચારીઓ ખાસ વાંચે: IDBI બેંકના ખાનગીકરણ પર સરકારે દૂર કરી તમામ શંકાઓ!
આઈડીબીઆઈ બેંક (IDBI Bank) માં સરકારી હિસ્સાના વેચાણ અને ખાનગીકરણની પ્રક્રિયાને લઈને ચાલી રહેલી વિવિધ અટકળો અને સવાલો વચ્ચે કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા એક મહત્વપૂર્ણ અને વિગતવાર સ્પષ્ટતા જાહેર કરવામાં આવી છે. નાણાં મંત્રાલય હેઠળ કાર્યરત ‘ડીપામ’ (Department of Investment and Public Asset Management – DIPAM) એ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે બેંકના વેચાણની સમગ્ર પ્રક્રિયા નિર્ધારિત સરકારી નિયમો, પારદર્શિતા અને કાનૂની માર્ગદર્શિકા મુજબ જ હાથ ધરવામાં આવી છે.
ડીપામ દ્વારા આપવામાં આવેલી માહિતી અનુસાર, બીજા તબક્કાની હરાજી (Second Round of Bidding) ના પરિણામે બેંકના મૂલ્યાંકનમાં ₹૩,૯૧૭ કરોડનો મોટો વધારો નોંધાયો છે. આ સોદા હેઠળ કેનેડા સ્થિત દિગ્ગજ ફર્મ ફેરફેક્સ (Fairfax) બેંકમાં હિસ્સો ખરીદી રહી છે. ફેરફેક્સ દ્વારા પ્રતિ શેર ₹૮૧ નો ભાવ ઓફર કરવામાં આવ્યો છે, જે બે સ્વતંત્ર મૂલ્યાંકન એજન્સીઓ દ્વારા નક્કી કરવામાં આવેલા વાસ્તવિક ફેર વેલ્યુ (Fair Value) એટલે કે ₹૭૫.૯૯ પ્રતિ શેર કરતાં પણ વધુ છે.
શું સરકારે IDBI બેંક ઓછા ભાવે વેચી? તથ્યો અને રિવર્સ પ્રાઇસની સત્યતા
બજારમાં અને રાજકીય વર્તુળોમાં એવા પ્રશ્નો ઉઠવા પામ્યા હતા કે શું સરકારે IDBI બેંકનું વેચાણ તેની વાસ્તવિક કિંમત કરતાં ઓછા ભાવે કર્યું છે? આ અંગે ડીપામે સ્પષ્ટ ખુલાસો કરતા જણાવ્યું છે કે સરકાર દ્વારા નક્કી કરવામાં આવેલી રિઝર્વ પ્રાઇસ (Reserve Price – ન્યૂનતમ કિંમત) માં કોઈ પણ પ્રકારનો ઘટાડો કે વધારો કરવામાં આવ્યો નથી.
પ્રથમ તબક્કાની બોલી (Bids) મંજૂર ન થવાને કારણે તે પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરી દેવામાં આવી હતી. ત્યારબાદ, કેબિનેટ કમિટી ઓન ઈકોનોમિક અફેર્સ (CCEA) દ્વારા આપવામાં આવેલી સત્તાના આધારે સચિવોના મુખ્ય જૂથ (Core Group of Secretaries on Disinvestment – CGD) દ્વારા બીજા તબક્કા માટે ‘બેસ્ટ ઓફર’ (Best Offer) ની નવી અને વધુ પારદર્શક પદ્ધતિ અપનાવવામાં આવી હતી. આ જ પદ્ધતિના કારણે બીજા તબક્કામાં વાસ્તવિક બોલીનું મૂલ્ય નોંધપાત્ર રીતે વધી શક્યું છે.
IDBI બેંકનું મૂલ્યાંકન કેવી રીતે નક્કી કરવામાં આવ્યું? ‘ડબલ-બ્લાઇન્ડ’ પ્રક્રિયાની વિગતો
સરકારે સમજાવ્યું છે કે બેંકના સાચા મૂલ્યાંકન (Valuation) ની પ્રક્રિયા અત્યંત વૈજ્ઞાનિક અને ગુપ્ત રાખવામાં આવી હતી:
સ્વતંત્ર એજન્સીઓ દ્વારા આંકલન: બેંકનું વાસ્તવિક મૂલ્ય નક્કી કરવા માટે બે અલગ-અલગ અને સ્વતંત્ર મૂલ્યાંકન એજન્સીઓની મદદ લેવામાં આવી હતી.
ડબલ-બ્લાઇન્ડ (Double-Blind) પદ્ધતિ: હરાજીમાં ભાગ લેનારી બોલીદાતા કંપનીઓને સ્વતંત્ર એજન્સીઓના મૂલ્યાંકનની ખબર ન હતી, અને એજન્સીઓને કંપનીઓ દ્વારા ઓફર કરાયેલા ભાવની કોઈ જાણ ન હતી. માત્ર સચિવોના મુખ્ય જૂથ (CGD) પાસે જ આ બંને માહિતી ઉપલબ્ધ હતી.
મૂલ્યાંકનનો આધાર: IDBI બેંકની સરખામણી શેરબજારમાં લિસ્ટેડ અન્ય જાહેર ક્ષેત્રની (PSU) બેંકો સાથે કરવામાં આવી હતી. આ ઉપરાંત બેંકની અસ્કયામતો (Assets) અને વિવાદિત ટેક્સ દાવાઓને પણ ધ્યાનમાં લેવામાં આવ્યા હતા. બેંકના શેરના દૈનિક ભાવમાં ભારે ઉતાર-ચડાવ અને ઓછી ટ્રેડિંગ વોલ્યુમના કારણે શેરબજારના ભાવને મૂલ્યાંકનનો આધાર બનાવાયો ન હતો.
₹૬૨૭ કરોડની ટેક્સ જવાબદારી (Tax Liability) અંગે આપવામાં આવેલી ચોખવટ
વેચાણ પ્રક્રિયા દરમિયાન બેંક પર આવી શકનારી શક્ય ટેક્સ જવાબદારીઓ અંગે પણ સવાલો ઉઠાવવામાં આવ્યા હતા. આ અંગે ડીપામે સ્પષ્ટતા કરી છે કે સંભવિત કર દાવાઓને પહોંચી વળવા માટે ₹૬૨૭ કરોડની ઈન્ડેમનિટી (Indemnity) જોગવાઈ અલગ રાખવામાં આવી છે.
સરકારે ઉમેર્યું છે કે આ રકમ માત્ર ત્યારે જ ચૂકવવાની રહેશે જો ભવિષ્યમાં કોઈ ચોક્કસ વધારાની ટેક્સ માંગણી ઉભી થાય. જોકે, આવી કોઈ ટેક્સ માંગણી ઉભી થવાની શક્યતા ખૂબ જ નહિવત છે. આની સામે બીજા તબક્કાની હરાજીમાં બેંકનું કૂલ બોલી મૂલ્ય ₹૩,૯૧૭ કરોડ જેટલું વધી ગયું છે, જે આ સંભવિત ટેક્સ જવાબદારી કરતાં ક્યાંય વધારે છે.
૬૦.૭૨% હિસ્સો ₹૫૩,૦૦૦ કરોડમાં વેચાશે: દેશના બેંકિંગ ક્ષેત્રમાં મોટું વિદેશી રોકાણ
તાજેતરમાં ૧૪ ઓક્ટોબરના રોજ કેબિનેટ દ્વારા IDBI બેંકમાં ૬૦.૭૨% હિસ્સાના વેચાણને મંજૂરી આપવામાં આવી હતી. આ સોદો અંદાજે ₹૫૨,૮૭૮ કરોડ (આશરે ₹૫૩,૦૦૦ કરોડ) માં આકાર લેશે. આ હિસ્સામાં:
કેન્દ્ર સરકારનો હિસ્સો: ૩૦.૪૮% (જેનું મૂલ્ય આશરે ₹૨૬,૬૨૦ કરોડ છે).
LIC (ભારતીય જીવન વીમા નિગમ) નો હિસ્સો: ૩૦.૨૪% (જેનું મૂલ્ય આશરે ₹૨૬,૪૪૦ કરોડ છે).
આ ઐતિહાસિક સોદો કેનેડાની જાણીતી ફર્મ ફેરફેક્સ (Fairfax) સાથે થવા જઈ રહ્યો છે, જે ભારતીય બેંકિંગ ક્ષેત્રમાં અત્યાર સુધીના સૌથી મોટા વિદેશી પ્રત્યક્ષ રોકાણો (FDI) માંનું એક ગણાશે.
નાણાં મંત્રી નિર્મલા સીતારામને સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આ સોદા પછી પણ સરકાર બેંકમાં ૧૫% હિસ્સો અને એલઆઈસી (LIC) આશરે ૧૯% હિસ્સો જાળવી રાખશે. આનાથી ભવિષ્યમાં જ્યારે પણ IDBI બેંક વિકાસ કરશે અને નફો કરશે, ત્યારે તેનો સીધો લાભ સરકાર અને એલઆઈસી બંનેને મળતો રહેશે.
IDBI બેંક સોદો ક્યારે પૂર્ણ થશે અને કર્મચારીઓની સુરક્ષાનું શું?
આ સરકારી પ્રક્રિયા અંતિમ તબક્કામાં છે અને આ સોદો ચાલુ નાણાકીય વર્ષના અંત સુધીમાં (માર્ચ સુધીમાં) પૂર્ણ થઈ જવાની પૂરી સંભાવના છે. જોકે, આ સમગ્ર સોદા પર ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) ની આખરી મંજૂરી મળવી બાકી છે.
બીજી તરફ, IDBI બેંકના કર્મચારીઓ અને અધિકારીઓ દ્વારા તેમની નોકરીની સુરક્ષા, પેન્શન યોજનાઓ અને અન્ય ગ્રેચ્યુઈટી તથા ભથ્થાઓના રક્ષણ અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી. આ અંગે સરકારે બેંકના તમામ કર્મચારીઓને ખાતરી આપી છે કે તેમના હિતોનું પૂર્ણ રક્ષણ કરવામાં આવશે અને બેંક સ્ટાફે કોઈપણ પ્રકારની ચિંતા કરવાની જરૂર નથી.
