પેટીએમ પેમેન્ટ્સ બેંક પર RBIનું કડક પગલું: દિલ્હી હાઈકોર્ટના લિક્વિડેશન આદેશ બાદ બેંક યાદીમાંથી બાકાત
ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) દ્વારા આજે, 7 ઓક્ટોબરે, પેટીએમ પેમેન્ટ્સ બેંક લિમિટેડ (PPBL) નું બેંકિંગ લાયસન્સ રદ કર્યા બાદ તેને સત્તાવાર રીતે માન્ય લિસ્ટેડ શિડ્યુઅલ બેંકોની યાદીમાંથી બહાર કરી દેવામાં આવી છે. આ પગલું સેન્ટ્રલ બેંક દ્વારા આ વર્ષે એપ્રિલમાં નિયમોનું પાલન ન કરવાના કારણે PPBLનું બેંકિંગ લાયસન્સ રદ કરવામાં આવ્યું હતું તેના અનુસંધાનમાં લેવામાં આવ્યું છે. રિઝર્વ બેંકે જણાવ્યું હતું કે આ બેંકનો વહીવટ તેના થાપણદારો (Depositors) ના હિતોની વિરુદ્ધ અને નુકસાનકારક રીતે ચલાવવામાં આવી રહ્યો હતો.
આ બાબતના અનુસંધાનમાં દિલ્હી હાઈકોર્ટે પણ એક આદેશ જારી કરીને પેટીએમ પેમેન્ટ્સ બેંક લિમિટેડને લિક્વિડેટ (લિક્વિડેશન એટલે કે કંપની કે બેંકને બંધ કરીને તેની સંપત્તિ વેચીને દેવાં ચૂકવવાની પ્રક્રિયા) કરવાનો નિર્દેશ આપ્યો છે.
RBI એ પોતાના નિવેદનમાં શું કહ્યું?
આ અંગે સ્પષ્ટતા કરતા કેન્દ્રીય બેંકે બુધવારે એક નિવેદનમાં જણાવ્યું હતું કે, “રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા એક્ટ, 1934 ની સેકન્ડ શિડ્યુઅલમાંથી પેટીએમ પેમેન્ટ્સ બેંક લિમિટેડને સત્તાવાર રીતે બાકાત રાખવામાં આવી છે…”
આ નિર્ણય અંગેની એક નોટિફિકેશન ગત 31 જુલાઈએ જારી કરવામાં આવી હતી અને ત્યારબાદ સપ્ટેમ્બર મહિનામાં ભારત સરકારના ગેઝેટ (Gazette of India) માં તેને સત્તાવાર રીતે પ્રકાશિત કરવામાં આવી હતી.
RBI એક્ટની સેકન્ડ શિડ્યુઅલ એ માન્ય બેંકોની અધિકૃત યાદી છે જે સેન્ટ્રલ બેંકના નાણાકીય ધોરણોને પૂર્ણ કરે છે અને ખાસ ઓપરેશનલ વિશેષાધિકારો મેળવે છે. શિડ્યુઅલ બેંકનો અર્થ એ બેંક થાય છે જે આ સેકન્ડ શિડ્યુઅલની યાદીમાં સામેલ હોય.
PPBL સાથે વાસ્તવિક સમસ્યા શું હતી?
વિજય શેખર શર્માની પેટીએમ સાથે જોડાયેલી આ સંસ્થા PPBL સામે નિયમનકારી તપાસ (Regulatory Scrutiny) સામનો કરવાનો આ પહેલો પ્રસંગ નહોતો. અગાઉ માર્ચ 2022 માં પણ સેન્ટ્રલ બેંકે આ લેન્ડર (બેંક) પર નવા વપરાશકર્તાઓને જોડવા પર પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો.
જ્યારે લાયસન્સ રદ કરવામાં આવ્યું ત્યારે RBI એ સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે બેંકનો વહીવટ એવી રીતે ચલાવવામાં આવી રહ્યો હતો જે તેના પોતાના હિતો તેમજ તેના થાપણદારોના હિતો માટે હાનિકારક હતો.
PPBL પર નિયમનકારી દબાણની શરૂઆત 11 માર્ચ, 2022 ના રોજ થઈ હતી, જ્યારે ગંભીર સુપરવાઇઝરી ચિંતાઓને કારણે RBI એ બેંકને નવા ગ્રાહકો જોડવા પર પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો. તે સમયે સેન્ટ્રલ બેંકે PPBL ને તેની સિસ્ટમની સંપૂર્ણ સમીક્ષા કરવા માટે એક IT ઓડિટ ફર્મ નિયુક્ત કરવાનો આદેશ પણ આપ્યો હતો.
ત્યારબાદ, 31 જાન્યુઆરી 2024 અને 16 ફેબ્રુઆરી 2024 ના રોજ બેંક પર કેટલાક અન્ય વ્યાપારી પ્રતિબંધો પણ લાદવામાં આવ્યા હતા, જેમાં ગ્રાહકોના હાલના ખાતાઓમાં કોઈપણ પ્રકારની નવી થાપણો (deposits), ક્રેડિટ્સ, ટોપ-અપ્સ, પ્રીપેડ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ્સ અને વોલેટ્સના ઉપયોગ પર પ્રતિબંધનો સમાવેશ થતો હતો.
તમારા પેટીએમ એકાઉન્ટ્સનું હવે શું થશે?
જે લોકોના ખાતા પેટીએમ પેમેન્ટ્સ બેંકમાં છે તેમણે ખાસ નોંધ લેવી જોઈએ કે RBI એ અગાઉ એપ્રિલમાં જ સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે તમારા નાણાં સંપૂર્ણપણે સુરક્ષિત છે. તેના નિવેદનમાં સ્પષ્ટતા કરવામાં આવી હતી કે “બેંક પાસે તેની સંપૂર્ણ થાપણની જવાબદારી (Deposit Liability) ને ચૂકવી દેવા માટે પૂરતું લિક્વિડિટી ફંડ ઉપલબ્ધ છે.” આ ઉપરાંત, તમે હંમેશની જેમ યુપીઆઈ (UPI), રિચાર્જ અને અન્ય પેમેન્ટ્સ માટે પેટીએમ એપનો ઉપયોગ કરવાનું ચાલુ રાખી શકો છો.
RBI ની આ કડક કાર્યવાહી બાદ, વન97 કમ્યુનિકેશન્સે (One97 Communications) પોતાની કંપનીની ફાઇલિંગમાં સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે PPBL સાથે હવે તેનો કોઈ સીધો નાણાકીય સંબંધ કે એક્સપોઝર નથી, કારણ કે તેણે 31 માર્ચ, 2024 સુધીમાં આ મુશ્કેલીમાં મુકાયેલી એન્ટિટીમાં પોતાના રોકાણને પહેલેથી જ રાઇટ-ઓફ કે ઇમ્પેડ કરી દીધું હતું. કંપનીએ ઉમેર્યું હતું કે રિઝર્વ બેંકની આ કાર્યવાહી છતાં પેટીએમ એપ, પેટીએમ યુપીઆઈ, પેટીએમ ક્યુઆર, સાઉન્ડબોક્સ, કાર્ડ મશીનો અને પેમેન્ટ ગેટવે સહિતની મુખ્ય સેવાઓ કોઈપણ પ્રકારના અવરોધ વગર અગાઉની જેમ જ ચાલુ રહેશે.
સામાન્ય નાગરિકો અને ગ્રાહકો માટે નિષ્કર્ષ
આ સમગ્ર પ્રક્રિયા દર્શાવે છે કે ભારતીય નાણાકીય બજારમાં બેંકિંગ નિયમોનું પાલન કરવું કેટલું અનિવાર્ય છે. ભલે પેટીએમ પેમેન્ટ્સ બેંકનું લાયસન્સ રદ થઈ ગયું હોય અને તેને શિડ્યુઅલ બેંકની યાદીમાંથી દૂર કરવામાં આવી હોય, પરંતુ સામાન્ય ગ્રાહકોના નાણાકીય હિતો સુરક્ષિત રહે તેની પૂરતી તકેદારી નિયમનકારો દ્વારા રાખવામાં આવી છે. ગ્રાહકોએ ગભરાવાની કોઈ જરૂર નથી, કારણ કે તેમની થાપણો સુરક્ષિત છે અને પેટીએમની ડિજિટલ પેમેન્ટ સેવાઓ રાબેતા મુજબ કાર્યરત છે.
