ભારતમાં પ્લાસ્ટિક કરન્સી લાવવાની તૈયારીમાં RBI: ગવર્નર સંજય મલ્હોત્રાએ આપ્યા સંકેત, જાણો શું છે પોલિમર નોટોનો આ નવો પ્રસ્તાવ
ભારતીય અર્થતંત્ર અને ચલણી નોટોના ઇતિહાસમાં ટૂંક સમયમાં એક નવો અને ક્રાંતિકારી અધ્યાય શરૂ થઈ શકે છે. રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (RBI) હવે પરંપરાગત કાગળની નોટોના સ્થાને દેશમાં આધુનિક પ્લાસ્ટિક એટલે કે પોલિમર કરન્સી નોટો લાવવાની દિશામાં ગંભીરતાથી વિચારણા કરી રહી છે. આ અંગે ખુદ આરબીઆઈ ગવર્નર તરફથી એક મોટું નિવેદન સામે આવ્યું છે. પ્રસ્તુત ન્યૂઝ અહેવાલમાં આપણે જાણીશું કે પોલિમર નોટો શું છે, ભૂતકાળમાં વર્ષ ૨૦૧૨માં તેનો ટ્રાયલ કેમ નિષ્ફળ રહ્યો હતો, અને આરબીઆઈની તાજેતરની મોનેટરી પોલિસી કમિટી (MPC)ની બેઠકમાં રેપો રેટ અને જીડીપી ગ્રોથ રેટને લઈને કયા મહત્વના નિર્ણયો લેવામાં આવ્યા છે.
ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) ના ગવર્નર સંજય મલ્હોત્રાએ નાણાકીય જગતને ચોંકાવનારી જાહેરાત કરતા જણાવ્યું છે કે કેન્દ્રીય બેંક દેશમાં પોલિમર (પ્લાસ્ટિક) ની કરન્સી નોટો રજૂ કરવાના એક મહત્વપૂર્ણ પ્રસ્તાવ પર વિચારણા કરી રહી છે. ગવર્નર મલ્હોત્રાએ સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે ભારતમાં પ્લાસ્ટિક કરન્સી લાવવાનો આ પ્રસ્તાવ હાલમાં તેના પ્રારંભિક તબક્કામાં છે. અત્રે ઉલ્લેખનીય છે કે ભારતમાં પ્લાસ્ટિક નોટો રજૂ કરવાના અગાઉના પ્રયાસો તકનીકી ખામીઓના કારણે નિષ્ફળ સાબિત થયા હતા, પરંતુ બદલાતી ટેકનોલોજી વચ્ચે આરબીઆઈ ફરી એકવાર આ દિશામાં આગળ વધી રહી છે.
વર્ષ ૨૦૧૨ માં શા માટે નિષ્ફળ રહ્યો હતો પ્રયાસ?
ભારત માટે પ્લાસ્ટિક ચલણનો પ્રયોગ તદ્દન નવો નથી. આ પૂર્વે ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૨ માં ભારતીય રિઝર્વ બેંકે દેશના પાંચ અગ્રણી શહેરો – કોચી, મૈસુર, જયપુર, ભુવનેશ્વર અને શિમલામાં પ્રાયોગિક ધોરણે (ટ્રાયલ બેઝ પર) ૧૦ રૂપિયાની પ્લાસ્ટિક નોટો બજારમાં મૂકી હતી. જો કે, તે સમયે દેશભરમાં કાર્યરત એટીએમ (ATM) અને અન્ય કેશ સોર્ટિંગ મશીનો આ નવી નોટોને સ્વીકારવા કે પ્રોસેસ કરવા માટે સક્ષમ નહોતા. મશીનોમાં નોંધપાત્ર તકનીકી સમસ્યાઓ ઊભી થવાને કારણે આખરે આ પ્રોજેક્ટને તે સમયે બંધ કરવો પડ્યો હતો.
શું છે પોલિમર કરન્સી અને તેની વિશેષતાઓ?
સામાન્ય રીતે આપણે જે ચલણી નોટો વાપરીએ છીએ તે કપાસ (કોટન) માંથી બનેલા ખાસ કાગળની હોય છે. તેની સરખામણીએ પોલિમર બેન્ક નોટ સંપૂર્ણપણે લવચીક પ્લાસ્ટિક સબસ્ટ્રેટમાંથી બનાવવામાં આવે છે. આ નોટોના નિર્માણમાં ‘બાયએક્સિયલ ઓરિએન્ટેડ પોલીપ્રોપીલીન’ (BOPP) મટિરિયલનો ઉપયોગ થાય છે. આ નોટો આપણા એટીએમ કાર્ડ જેટલી સખત હોતી નથી, તેથી તેને કાગળની નોટોની જેમ જ ખૂબ જ સરળતાથી ફોલ્ડ કરીને પાકીટમાં રાખી શકાય છે.
આ નોટો કાગળની સરખામણીએ વધુ ટકાઉ હોય છે અને તેના પર ગંદકી, ધૂળ કે ભેજની કોઈ અસર થતી નથી. પાણીમાં પલળી જવા છતાં પણ આ નોટો સુરક્ષિત રહે છે. લાંબુ આયુષ્ય હોવાના કારણે સરકારને વારંવાર નવી નોટો છાપવાનો કરોડો રૂપિયાનો ખર્ચ બચી જાય છે. હાલમાં ઓસ્ટ્રેલિયા, કેનેડા, યુનાઇટેડ કિંગડમ (બ્રિટન), સિંગાપોર, મલેશિયા, થાઇલેન્ડ, ઇન્ડોનેશિયા અને રોમાનિયા જેવા દેશો સફળતાપૂર્વક આ પ્લાસ્ટિક ચલણનો ઉપયોગ કરી રહ્યા છે.
મોનેટરી પોલિસી કમિટી (MPC) ના અન્ય મહત્વના નિર્ણયો
પ્લાસ્ટિક નોટો ઉપરાંત, આરબીઆઈની મોનેટરી પોલિસી કમિટીએ નાણાકીય નીતિની સમીક્ષા બેઠકમાં વ્યાજ દરો (રેપો રેટ) ને ૫.૫% ના સ્તરે સ્થિર રાખવાનો મોટો નિર્ણય લીધો છે. ગવર્નર સંજય મલ્હોત્રાની આગેવાની હેઠળ કમિટીના તમામ સભ્યોએ સર્વસંમતિથી આ નિર્ણય પર મહોર મારી છે, જેનો અર્થ એ છે કે સામાન્ય જનતા માટે લોનના ઈએમઆઈ (EMI) માં હાલ કોઈ ફેરફાર થશે નહીં.
જો કે, આરબીઆઈએ ચાલુ નાણાકીય વર્ષ (FY27) માટે દેશના રિયલ જીડીપી (GDP) ગ્રોથ રેટના અનુમાનને ૬.૯% થી ઘટાડીને ૬.૬% કરી દીધો છે, જે ચિંતાનો વિષય છે.
જીડીપી ગ્રોથના અનુમાનમાં ઘટાડો થવાનું કારણ
રિઝર્વ બેંકે વૈશ્વિક સ્તરે ચાલી રહેલી રાજકીય અને આર્થિક અસ્થિરતાને ધ્યાનમાં રાખીને ભારતની આર્થિક રફતાર થોડી ધીમી રહેવાની આશંકા વ્યક્ત કરી છે, જેના મુખ્ય બે કારણો છે:
-
પશ્ચિમ એશિયા સંકટ: અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે ચાલી રહેલા યુદ્ધ અને વધતા જતા ભૌગોલિક-રાજકીય તણાવના કારણે વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઈન (માલસામાનની હેરફેર) ખોરવાઈ જવાનું જોખમ ખૂબ વધી ગયું છે.
-
ઊંચી ઉર્જાની કિંમતો: આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઈલ (કાચું તેલ) અને અન્ય જરૂરી ઈંધણોના ભાવ સતત વધી રહ્યા છે, જેની સીધી નકારાત્મક અસર ભારત જેવા આયાત નિર્ભર દેશના આર્થિક વિકાસ દર પર પડી શકે છે.
