ડિજિટલ પેમેન્ટ બાદ હવે ‘પોલિમર નોટ્સ’ લાવવાની તૈયારીમાં આરબીઆઈ, જાણો તેના ૫ મોટા ફાયદા
ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) દેશની અર્થવ્યવસ્થા અને બેંકિંગ પ્રણાલીને આધુનિક બનાવવા માટે સતત મોટા અને ક્રાંતિકારી પગલાં લઈ રહી છે. ડિજિટલ પેમેન્ટ ક્રાંતિ અને ઈ-રૂપિયા (e-Rupee) ની સફળતા બાદ, સેન્ટ્રલ બેંક હવે આપણા રોજિંદા જીવન સાથે સીધી રીતે જોડાયેલી રોકડ ચલણી નોટોના સ્વરૂપ અને તેની ટેકનોલોજીમાં મોટો બદલાવ લાવવાની તૈયારી કરી રહી છે. દેશમાં રોકડની વધતી જતી માંગ અને વર્તમાન કાગળની નોટોની જાળવણી પાછળ થતા ભારે ખર્ચને ધ્યાનમાં રાખીને, રિઝર્વ બેંક ટૂંક સમયમાં બજારમાં ‘પોલિમર નોટ્સ’ (પોલિમર ચલણ) રજૂ કરવા પર ગંભીરતાથી વિચાર કરી રહી છે.
બિઝનેસ સ્ટાન્ડર્ડના એક અહેવાલ અનુસાર, આ સમાચાર સામે આવ્યા બાદ સામાન્ય ગ્રાહકોથી લઈને આર્થિક જગતના નિષ્ણાતોમાં ભારે ઉત્સુકતા જોવા મળી રહી છે. આ નવી નોટો ખાસ પ્લાસ્ટિક મટીરિયલમાંથી બનાવવામાં આવશે, જે ભારતીય ચલણના ઇતિહાસમાં એક નવો સી સીમાચિહ્નરૂપ સાબિત થશે.
શું છે પોલિમર નોટ્સ અને તે સામાન્ય નોટોથી કેવી રીતે અલગ છે?
વર્તમાન સમયમાં આપણે જે ચલણી નોટોનો ઉપયોગ કરીએ છીએ તે શુદ્ધ કાગળની હોતી નથી, પરંતુ તે કપાસ અને ચોક્કસ રસાયણોના મિશ્રણથી બનેલી હોય છે. આ જ કારણ છે કે વારંવાર વાપરવાથી, પાણીમાં ભીની થવાથી કે ખિસ્સામાં વારંવાર ફોલ્ડ કરવાથી તે નબળી પડીને ફાટી જાય છે અથવા ઘસાઈને ગંદી થઈ જાય છે.
બીજી તરફ, ‘પોલિમર નોટ્સ’ એક ખાસ પ્રકારના સિન્થેટિક પ્લાસ્ટિક (પોલીપ્રોપીલીન) માંથી બનાવવામાં આવે છે. જો કે, તેને સ્પર્શ કરવાથી તે બિલકુલ હાલની નોટો જેવી જ કાગળ જેવી લાગશે, પરંતુ તેની મજબૂતાઈ, લવચીકતા અને સુરક્ષા ફીચર્સ સામાન્ય નોટો કરતા અનેક ગણા વધારે આધુનિક અને અદ્યતન હશે.
કાગળની નોટો વિરુદ્ધ પોલિમર નોટો: મુખ્ય તફાવત
| મુખ્ય લક્ષણો (Features) | વર્તમાન કાગળ-કપાસની નોટો | આગામી નવી પોલિમર નોટો |
| સામગ્રી (Material) | કપાસ અને રસાયણોનું મિશ્રણ | સિન્થેટિક પ્લાસ્ટિક (પોલીપ્રોપીલીન) |
| ટકાઉપણું (Durability) | પાણી, પરસેવો અને વારંવાર વાળવાથી ફાટી જાય છે | ૧૦૦% વોટરપ્રૂફ, ફાડવી અશક્ય |
| સરેરાશ આયુષ્ય (Lifespan) | મર્યાદિત (ઝડપથી સોઇલ્ડ નોટ બને છે) | કાગળની નોટો કરતા ૩ થી ૪ ગણું વધુ આયુષ્ય |
| સ્વાસ્થ્ય સુરક્ષા (Hygiene) | બેક્ટેરિયા અને વાયરસ સરળતાથી ફેલાય છે | બિન-છિદ્રાળુ સપાટી, ગંદકી મુક્ત |
પોલિમર ચલણ અપનાવવાના ૫ મોટા અને મુખ્ય ફાયદા
૧. અપ્રતિમ મજબૂતાઈ (વોટરપ્રૂફ અને ટકાઉ):
આ નોટોનો સૌથી મોટો ફાયદો તેની ટકાઉપણું છે. ઘણીવાર ચોમાસા દરમિયાન અથવા ભૂલથી કપડાં ધોતી વખતે ખિસ્સામાં રહેલી નોટો ઓગળી કે સડી જાય છે. પરંતુ પોલિમર નોટો સંપૂર્ણપણે વોટરપ્રૂફ હોવાથી તેના પર પાણી, ચા કે કોફી ઢોળાવા છતાં કોઈ જ નુકસાન થતું નથી. તેને સામાન્ય રીતે હાથથી ફાડવી કે ખેંચીને તોડવી લગભગ અશક્ય છે.
૨. લાંબુ આયુષ્ય અને પ્રિન્ટિંગ ખર્ચમાં કરોડોની બચત:
કાગળની નોટો બહુ ઝડપથી જૂની અને બિનઉપયોગી (સોઇલ્ડ નોટ્સ) થઈ જાય છે, જેથી આરબીઆઈએ તેને વારંવાર બજારમાંથી પાછી ખેંચીને નવી નોટો છાપવી પડે છે. પોલિમર નોટોનું આયુષ્ય સામાન્ય નોટો કરતા ૩ થી ૪ ગણું વધુ હોવાથી, સરકાર અને આરબીઆઈના નોટો છાપવા પાછળ થતા કરોડો રૂપિયાના વાર્ષિક ખર્ચમાં મોટો ઘટાડો થશે.
૩. ગંદકી અને ખતરનાક બેક્ટેરિયાથી રક્ષણ:
હાલની કપાસ આધારિત નોટો વારંવાર એક હાથથી બીજા હાથમાં ફરતી હોવાથી તેના પર ધૂળ, પરસેવો અને હાનિકારક વાયરસ-બેક્ટેરિયા સરળતાથી જમા થઈ જાય છે, જે સ્વાસ્થ્ય માટે જોખમી છે. જ્યારે પોલિમર નોટોની સપાટી બિન-છિદ્રાળુ (Non-porous) હોવાથી તે ગંદકીને આકર્ષતી નથી અને તેને સરળતાથી સાફ પણ કરી શકાય છે.
૪. નકલી નોટો (ફેક કરન્સી) પર કાયમી બ્રેક:
દેશની અર્થવ્યવસ્થા માટે નકલી નોટો હંમેશા મોટો પડકાર રહી છે. પોલિમર નોટોનું પ્રિન્ટિંગ સ્ટ્રક્ચર એટલું જટિલ અને હાઈ-ટેક હોય છે કે સામાન્ય પ્રિન્ટર કે કાગળનો ઉપયોગ કરીને તેની નકલ કરવી અશક્ય છે. આમાં અદ્યતન હોલોગ્રામ અને પારદર્શક વિન્ડો (બારી) જેવા ફીચર્સ હશે, જે દેશની આર્થિક સુરક્ષા વધારશે.
૫. સંપૂર્ણપણે રિસાયકલ કરી શકાય તેવી (પર્યાવરણને અનુકૂળ):
દેખાવમાં પ્લાસ્ટિક જેવી હોવા છતાં આ નોટો પર્યાવરણને નુકસાન પહોંચાડતી નથી. જૂની કાગળની નોટોને નષ્ટ કરવા માટે તેને બાળવી પડતી હતી, જેનાથી પ્રદૂષણ થતું હતું. તેની સામે પોલિમર નોટો જ્યારે ચલણમાંથી બહાર થશે ત્યારે તેને સંપૂર્ણપણે રિસાયકલ કરીને તેમાંથી અન્ય પ્લાસ્ટિક ઉત્પાદનો બનાવી શકાશે.
રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયાનો આ પ્રસ્તાવિત નિર્ણય ભારતીય અર્થતંત્રને ગ્લોબલ સ્ટાન્ડર્ડ તરફ લઈ જનારો સાબિત થશે. દુનિયાના ઘણા વિકસિત દેશો પહેલેથી જ પોલિમર કરન્સીનો સફળતાપૂર્વક ઉપયોગ કરી રહ્યા છે, ત્યારે ભારતમાં તેની એન્ટ્રી રોકડના વ્યવહારોને વધુ સુરક્ષિત, સ્વચ્છ અને લાંબા ગાળાના બનાવશે.
