ચેક જમા કરાવવા લાઈનમાં ઊભા રહેવાના દિવસો પૂરા! RBI એ બદલી નાખ્યા નિયમો, હવે કલાકોમાં જ ખાતામાં આવશે પૈસા
જો તમે પણ બેંકના કામકાજ માટે ચેક (Check) નો વારંવાર ઉપયોગ કરો છો, તો તમારા માટે એક ખૂબ જ મહત્વના અને રાહતના સમાચાર છે. ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) દ્વારા લેવાયેલા એક ઐતિહાસિક નિર્ણય બાદ હવે દેશભરની તમામ બેંકોમાં ચેક ક્લિયરિંગ (Check Clearing) ની પ્રક્રિયા સુપર ફાસ્ટ સ્પીડથી શરૂ થઈ ગઈ છે. ભૂતકાળમાં ગ્રાહકોને પોતાના જ ચેકના પૈસા ખાતામાં જમા કરાવવા માટે બેંકોના ધક્કા ખાવા પડતા હતા અને લાંબી લાઈનોમાં ઊભા રહેવું પડતું હતું. પરંતુ સેન્ટ્રલ બેંકના આ નવા કાયદાએ ગ્રાહકોની આ વર્ષો જૂની માનસિક અને શારીરિક પરેશાનીનો કાયમી અંત આણી દીધો છે. HDFC બેંક અને ICICI બેંક સહિત દેશની તમામ જાહેર અને ખાનગી ક્ષેત્રની અગ્રણી બેંકોએ આ નવી ડિજિટલ વ્યવસ્થાને સંપૂર્ણપણે અમલમાં મૂકી દીધી છે.
હવે માત્ર એક જ દિવસમાં ચેક ક્લિયર: બે મુખ્ય સત્રોમાં વહેંચાઈ પ્રક્રિયા
આરબીઆઈ (RBI) ના નવા નિયમો અંતર્ગત હવે ચેક ક્લિયર થવામાં બે થી ત્રણ દિવસનો લાંબો સમય બિલકુલ નહીં લાગે. નવી ટેકનોલોજી આધારિત સિસ્ટમ હેઠળ હવે માત્ર એક જ દિવસમાં એટલે કે ૨૪ કલાકની અંદર જ તમારો ચેક ક્લિયર થઈ જશે અને પૈસા ખાતામાં ટ્રાન્સફર થઈ જશે. બેંકિંગ વહીવટને સરળ બનાવવા માટે આ આખી પ્રક્રિયાને મુખ્ય બે સત્રો (Sessions) માં વહેંચવામાં આવી છે:
-
પ્રથમ સત્ર (સ્કેનિંગ અને સેન્ડિંગ): આ અંતર્ગત, દિવસ દરમિયાન ગ્રાહકો દ્વારા બેંકની બ્રાન્ચમાં અથવા ડ્રોપ બોક્સમાં જમા કરાયેલા તમામ ચેકને બેંકના કર્મચારીઓ સવારે ૧૦:૦૦ વાગ્યાથી લઈને સાંજના ૪:૦૦ વાગ્યાની વચ્ચે હાઈ-ટેક મશીનો દ્વારા સ્કેન કરે છે. સ્કેન કર્યા બાદ આ ડિજિટલ ઈમેજને તાત્કાલિક ક્લિયરિંગ હાઉસમાં મોકલી આપવામાં આવે છે.
-
દ્વિતીય સત્ર (કન્ફર્મેશન અને પેમેન્ટ): આ પ્રક્રિયા પૂર્ણ થયા બાદ, જે બેંકના ખાતામાંથી પૈસા કપાવાના છે (ડ્રોઅર બેંક), તેણે તે જ દિવસે સાંજે ૭:૦૦ વાગ્યા સુધીમાં પોતાની આખરી પુષ્ટિ (Confirmation) આપવાની રહેશે.
સૌથી રસપ્રદ વાત એ છે કે, આ નવી વ્યવસ્થામાં પ્રત્યેક ચેક માટે એક ચોક્કસ ‘આઇટમ એક્સપાયરી ટાઇમ’ (Item Expiry Time) નક્કી કરવામાં આવ્યો છે. આ સમયમર્યાદા નક્કી હોવાને કારણે કોઈપણ બેંક જાણીજોઈને કે વહીવટી શિથિલતાના કારણે ચેક ક્લિયર કરવામાં મોડું કરી શકશે નહીં.
શું છે ‘પોઝિટિવ પે સિસ્ટમ’ (Positive Pay System) અને તે કેમ ફરજિયાત છે?
બેંકિંગ ફ્રોડ (ચેક સાથે થતી છેતરપિંડી અને ક્લોનિંગ) ને અટકાવવા અને ગ્રાહકોના પૈસાને વધુ સુરક્ષિત રાખવા માટે આરબીઆઈએ ‘પોઝિટિવ પે સિસ્ટમ’ નો ઉપયોગ કરવો હવે અત્યંત અનિવાર્ય બનાવી દીધો છે. આ સિસ્ટમ ચેક ક્લિયરિંગની પ્રક્રિયાને પહેલાં કરતાં વધુ મજબૂત અને પુખ્તા બનાવે છે.
આ નિયમ મુજબ, જો કોઈ ખાતાધારક ૫૦,૦૦૦ રૂપિયા કે તેથી વધુ રકમનો ચેક કોઈ અન્ય વ્યક્તિના નામે જારી કરે છે, તો તેણે તે ચેકની પ્રાથમિક વિગતો (જેમ કે ચેક નંબર, તારીખ, રકમ અને મેળવનારનું નામ) પોતાની બેંકને અગાઉથી ઓનલાઈન અથવા મોબાઈલ એપ દ્વારા આપવી પડશે. ઘણા કિસ્સામાં ચેકનો ફોટો પાડીને બેંક એપ્લિકેશન પર અપલોડ કરવાનો રહે છે.
જ્યારે તે ચેક ક્લિયરિંગ માટે બેંકના સર્વર પર આવે છે, ત્યારે બેંકિંગ સોફ્ટવેર ગ્રાહક દ્વારા અગાઉ મોકલેલી વિગતો અને ભૌતિક ચેક પર લખેલી વિગતોને આપોઆપ મેચ (સરખામણી) કરે છે. જો બંને વિગતો ૧૦૦% સાચી અને સમાન માલૂમ પડે, તો જ ચૂકવણી (Payment) સફળ થાય છે. જો સામાન્ય પણ વિસંગતતા જણાય, તો ચેક આપોઆપ હોલ્ડ પર આવી જાય છે, જેનાથી ગ્રાહક મોટા ફ્રોડનો ભોગ બનતા બચી જાય છે.
ચેક બાઉન્સથી બચવા માટે બેંકોએ જારી કરી ગ્રાહકો માટે જરૂરી માર્ગદર્શિકા
આ નવી અને ઝડપી વ્યવસ્થા વચ્ચે, દેશની તમામ પ્રમુખ બેંકોએ તેમના ગ્રાહકો માટે કેટલાક અત્યંત મહત્વના આદેશો અને માર્ગદર્શિકા જારી કર્યા છે, જેનું પાલન કરવું દરેક સબસ્ક્રાઇબર માટે જરૂરી છે:
૧. ખાતામાં પૂરતું બેલેન્સ (Sufficiency of Funds): નવો નિયમ ૨૪ કલાકમાં જ કામ કરતો હોવાથી, જ્યારે પણ તમે કોઈના નામે ચેક લખો, ત્યારે તમારા ખાતામાં પહેલેથી જ પૂરતી રકમ (બેલેન્સ) હોવી અનિવાર્ય છે. જો તમે એવું વિચારશો કે ચેક બે દિવસ પછી ક્લિયર થશે અને હું કાલે પૈસા ભરી દઈશ, તો તમારો ચેક ‘ફંડ્સ ઇન્સફિશિયન્ટ’ ના કારણે તે જ દિવસે બાઉન્સ થઈ જશે. યાદ રાખો કે ચેક બાઉન્સ થવો એ કાનૂની ગુનો છે અને તેનાથી મોટો દંડ થઈ શકે છે તથા સિબિલ સ્કોર પણ બગડી શકે છે.
૨. સ્પષ્ટ અને સચોટ વિગતો: ચેક લખતી વખતે તારીખ, નામ, રકમ આંકડામાં અને શબ્દોમાં બિલકુલ સ્પષ્ટ લખો. ચેક પર ક્યાંય પણ ચેકછાક (Overwriting) ન કરો. જો તમારા હસ્તાક્ષર (Signature) બેંકના રેકોર્ડ સાથે નહીં મળે અથવા કોઈ ટેકનિકલ ખામી જણાશે, તો સિસ્ટમ તેને તુરંત રિજેક્ટ કરી દેશે.
