રેપો રેટ 5.50 ટકા થતાં EMI માં વધારાની શક્યતા
જો તમે પણ નજીકના ભવિષ્યમાં કોઈ નવી હોમ લોન, કાર લોન કે પર્સનલ લોન લેવાનું વિચાર કરી રહ્યા છો, અથવા તમારી જૂની લોનનો હપ્તો (EMI) ભરી રહ્યા છો, તો દેશની કેન્દ્રીય બેંક એટલે કે ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) તરફથી સામે આવેલા આ સમાચાર તમારા ખિસ્સા પર સીધી અસર કરી શકે છે.
રિઝર્વ બેંકે તાજેતરમાં રેપો રેટમાં વધારો કરવાનો કડક નિર્ણય લીધો છે, પરંતુ બીજી જ ક્ષણે બેંકિંગ ક્ષેત્રને મોટી રાહત આપતા બેંકિંગ સિસ્ટમમાં આશરે ₹ ૨.૫ લાખ કરોડની જંગી રોકડ (Liquidity) દાખલ કરી છે. પ્રથમ નજરે સામાન્ય નાગરિક માટે આ બંને નિર્ણયો પરસ્પર વિરોધાભાસી લાગે તે સ્વાભાવિક છે. એક તરફ જ્યારે ધિરાણ મોંઘું કરવામાં આવી રહ્યું છે, ત્યારે બીજી તરફ બેંકોમાં આટલા મોટા પ્રમાણમાં નાણાં શા માટે ઠાલવવામાં આવી રહ્યા છે?
રેપો રેટ વધારવા સાથે લિક્વિડિટી ઇન્જેક્શનનું કારણ
આ બંને નિર્ણયો વચ્ચેનું ગણિત સમજવા માટે બેંકિંગ ક્ષેત્રના ‘વ્યાજ દર’ (Interest Rate) અને ‘પ્રવાહિતા’ (Liquidity) વચ્ચેનો મૂળભૂત તફાવત સમજી લેવો અત્યંત જરૂરી છે. આંકડાઓ અનુસાર, રિઝર્વ બેંકે ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ માં પોતાની નાણાકીય નીતિની સમીક્ષા દરમિયાન રેપો રેટમાં ૦.૨૫ ટકા એટલે કે ૨૫ બેસિસ પોઈન્ટનો વધારો કરીને તેને ૫.૫૦ ટકા કરી દીધો હતો. ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૩ પછી વ્યાજ દરોમાં કરવામાં આવેલો આ પ્રથમ વધારો હતો.
આ નિર્ણયની સાથે જ આરબીઆઈ દ્વારા ખાસ રેપો હરાજી (Repo Auction) યોજીને બેંકિંગ સિસ્ટમમાં ₹ ૨.૫ લાખ કરોડની રોકડ દાખલ કરવામાં આવી હતી. રિઝર્વ બેંકનો મુખ્ય હેતુ એ હતો કે વ્યાજ દર વધારીને ફુગાવા પર નિયંત્રણ મેળવી શકાય, પરંતુ બજારમાં ટૂંકા ગાળા માટે નાણાંની અછત ન સર્જાય તે માટે બેંકો પાસે ગ્રાહકોને ધિરાણ આપવા પૂરતું ભંડોળ ઉપલબ્ધ રહેવું જોઈએ. વ્યાજ દર વધારવો એ ધિરાણની કિંમત નક્કી કરે છે, જ્યારે લિક્વિડિટી આપવી એ બજારમાં રોકડનો પ્રવાહ જાળવી રાખે છે.
વ્યાજ દર અને રોકડ વચ્ચેનો મુખ્ય તફાવત
સરળ ભાષામાં કહીએ તો, રેપો રેટ એવો દર છે જેના પર દેશની તમામ વ્યાપારી બેંકો રિઝર્વ બેંક પાસેથી ટૂંકા ગાળાનું ધિરાણ મેળવે છે. જ્યારે રેપો રેટ વધે છે, ત્યારે બેંકો માટે ભંડોળ મેળવવાનો પડતર ખર્ચ (Cost of Funds) વધી જાય છે. આ પરિણામ સ્વરૂપે બેંકો પોતાના ગ્રાહકો માટે લોનના દરો મોંઘા કરે છે.
બીજી તરફ, લિક્વિડિટી એ બેંકોની દૈનિક કામગીરી અને ગ્રાહકોને અપાતી લોન માટે બેંકના ખાતામાં રહેલી વાસ્તવિક રોકડ દર્શાવે છે. આરબીઆઈના લિક્વિડિટી સપોર્ટથી બેંકોને અસ્થાયી નાણાકીય ખેંચમાંથી મુક્તિ મળે છે, પરંતુ લોન પરના મૂળ વ્યાજ દર તો રેપો રેટના આધારે ઊંચા જ રહે છે.
હોમ લોન, કાર લોન અને EMI પર કેવી અસર પડશે?
રેપો રેટમાં થયેલા આ વધારાની સીધી અને પ્રથમ અસર ફ્લોટિંગ-રેટ (Floating Rate) લોન ધરાવતા ગ્રાહકો પર પડશે. ફ્લોટિંગ લોનમાં બેંકના વ્યાજ દરો સમયગાળા સાથે આરબીઆઈના રેટ્સ મુજબ અદ્યતન થતા હોય છે. જો તમારી હોમ લોન કે કાર લોન એક્સટર્નલ બેન્ચમાર્ક અથવા રેપો રેટ સાથે સીધી જોડાયેલી હશે, તો તમારી આગામી રિસેટ તારીખે બેંક તમારા વ્યાજ દરમાં વધારો કરશે, જેનાથી તમારો માસિક હપ્તો (EMI) વધી શકે છે અથવા લોનની સમયાવધિ (Tenure) લંબાઈ શકે છે.
જોકે, આ નિર્ણયની અસર દરેક ગ્રાહક પર એકસાથે કે એકસરખી જોવા મળશે નહીં. તમારી બેંક સાથેની શરતો, લોનનો પ્રકાર અને રિસેટ સાયકલના આધારે ઇએમઆઇમાં ફેરફાર થશે. બીજી તરફ, જેમણે ફિક્સ્ડ-રેટ (Fixed Rate) પર લોન લીધેલી છે, તેમના દરો પર આ તાજેતરના વધારાની કોઈ જ સદ્દંતર અસર થશે નહીં.
