ડેબિટ કાર્ડનો જમાનો પૂરો! આરબીઆઈના આ નવા આંકડા જોઈને તમે પણ આજે જ એટીએમ કાર્ડ ફેંકી દેશો
ભારતમાં ડિજિટલ ક્રાંતિ અને બદલાતી જીવનશૈલીના કારણે લોકોની નાણાકીય આદતોમાં મોટો બદલાવ આવ્યો છે. એક સમય હતો જ્યારે લોકો ખિસ્સામાં રોકડા રૂપિયા લઈને ફરતા હતા, ત્યારબાદ એટીએમ (ATM) અને ડેબિટ કાર્ડનો જમાનો આવ્યો, અને હવે ભારતીયો શોપિંગ અને પેમેન્ટ માટે ક્રેડિટ કાર્ડનો અંધાધૂંધ ઉપયોગ કરી રહ્યા છે. દેશમાં ક્રેડિટ કાર્ડનો ક્રેઝ એટલી ઝડપથી વધી રહ્યો છે કે તેણે જૂના તમામ રેકોર્ડ તોડી નાખ્યા છે.
ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) દ્વારા જાહેર કરવામાં આવેલા તાજેતરના આંકડા આ વાતની સાક્ષી પૂરે છે. આરબીઆઈના અહેવાલ મુજબ, વર્ષ ૨૦૨૧ થી ૨૦૨૫ વચ્ચેના માત્ર ચાર વર્ષના ગાળામાં ક્રેડિટ કાર્ડ દ્વારા થતા ટ્રાન્ઝેક્શન (વ્યવહારો) માં ૨.૬ ગણાથી વધુનો જંગી વધારો નોંધાયો છે. આ સાથે જ બેંકિંગ ક્ષેત્રે ખાનગી (પ્રાઇવેટ) સેક્ટરની બેંકોએ ક્રેડિટ કાર્ડ માર્કેટમાં પોતાનો દબદબો વધુ મજબૂત કર્યો છે અને સરકારી તેમજ વિદેશી બેંકોને પાછળ છોડી દીધી છે.
રિઝર્વ બેંકના આ ચોંકાવનારા આંકડા ‘પેમેન્ટ સિસ્ટમ રિપોર્ટ, ડિસેમ્બર ૨૦૨૫’ માં સામે આવ્યા છે. આ અહેવાલ દર્શાવે છે કે કેવી રીતે ભારતીય ગ્રાહકો હવે “પહેલા વાપરો અને પછી ચૂકવો” (Buy Now, Pay Later) ની સંસ્કૃતિ તરફ ઝડપથી વળી રહ્યા છે.
આંકડાની નજરે: ક્રેડિટ કાર્ડનો આકાશે આંબતો ગ્રાફ
જો આપણે આંકડાઓ પર નજર કરીએ, તો વર્ષ ૨૦૨૧ માં દેશભરમાં ક્રેડિટ કાર્ડ દ્વારા થતા વ્યવહારોની કુલ સંખ્યા ૨૧૬ કરોડ હતી. આ સંખ્યા આગામી ચાર વર્ષમાં રોકેટ ગતિએ વધીને વર્ષ ૨૦૨૫ માં ૫૭૦ કરોડ પર પહોંચી ગઈ છે. આ માત્ર ટ્રાન્ઝેક્શનની સંખ્યાનો વધારો નથી, પરંતુ લોકો ક્રેડિટ કાર્ડથી કેટલા પૈસા ખર્ચી રહ્યા છે તેમાં પણ અભૂતપૂર્વ ઉછાળો આવ્યો છે.
વર્ષ ૨૦૨૧ માં ક્રેડિટ કાર્ડ દ્વારા કુલ ૮.૯ લાખ કરોડ રૂપિયાનું ટ્રાન્ઝેક્શન થયું હતું. વર્ષ ૨૦૨૫ માં આ આંકડો ૩ ગણાથી પણ વધુ વધીને ૨૩.૨ લાખ કરોડ રૂપિયા ના સ્તરે પહોંચી ગયો છે. આ આંકડા સ્પષ્ટ કરે છે કે ક્રેડિટ કાર્ડ હવે માત્ર ઈમરજન્સીમાં વાપરવાનું સાધન નથી રહ્યું, પરંતુ લોકો કરિયાણું ખરીદવાથી લઈને ઓનલાઈન શોપિંગ, ફરવા જવા અને મોટા બિલો ચૂકવવા માટે પણ તેનો નિયમિત ઉપયોગ કરી રહ્યા છે. બેંકો દ્વારા અપાતી કેશબેક ઓફર્સ, રિવોર્ડ પોઈન્ટ્સ અને નો-કોસ્ટ ઈએમઆઈ (No-Cost EMI) જેવી સુવિધાઓ આ વધારા પાછળનું મુખ્ય કારણ છે.
ડેબિટ કાર્ડના વપરાશમાં મોટો ઘટાડો: શું છે કારણ?
એક તરફ જ્યાં ક્રેડિટ કાર્ડનો વપરાશ આસમાને છે, તો બીજી તરફ આપણા ખિસ્સામાં રહેતા સામાન્ય એટીએમ અથવા ડેબિટ કાર્ડ (Debit Card) ના લોકપ્રિયતાના ગ્રાફમાં મોટો કડાકો જોવા મળ્યો છે. આરબીઆઈના અહેવાલ મુજબ, વર્ષ ૨૦૨૧ માં ડેબિટ કાર્ડ દ્વારા થતા વ્યવહારોની સંખ્યા ૪૦૮.૭ કરોડ હતી, જે વર્ષ ૨૦૨૫ માં ભારે ઘટાડા સાથે માત્ર ૧૩૩.૬ કરોડ રહી ગઈ છે.
માત્ર વ્યવહારોની સંખ્યા જ નહીં, પરંતુ ડેબિટ કાર્ડ દ્વારા ખર્ચાતી રકમ (ટ્રાન્ઝેક્શન વેલ્યુ) પણ ૭.૪ લાખ કરોડ રૂપિયાથી ઘટીને માત્ર ૪.૫ લાખ કરોડ રૂપિયા પર આવી ગઈ છે. રિઝર્વ બેંકના વિશ્લેષણ મુજબ, ડેબિટ ક્રેઝ ઘટવાનું મુખ્ય કારણ યુપીઆઈ (UPI – Unified Payments Interface), ડિજિટલ વોલેટ્સ (જેમ કે પેટીએમ, ફોનપે, ગૂગલપે) અને ક્રેડિટ કાર્ડનો વધતો જતો ઉપયોગ છે. આજે નાની કરિયાણાની દુકાન કે ચાની કીટલી પર પણ લોકો ડેબિટ કાર્ડ સ્વાઈપ કરવાને બદલે સીધું UPI સ્કેન કરવાનું પસંદ કરે છે. જોકે, આ ઘટાડા છતાં, દેશમાં ઈશ્યુ થયેલા કુલ કાર્ડ્સની સંખ્યાની દ્રષ્ટિએ ડેબિટ કાર્ડ હજુ પણ સૌથી વધુ ઉપયોગમાં લેવાતું કાર્ડ બનેલું છે, કારણ કે દરેક બેંક ખાતા સાથે તે આપોઆપ જોડાયેલું હોય છે.
ક્રેડિટ કાર્ડ માર્કેટ પર પ્રાઇવેટ બેંકોનો રાજ્યાભિષેક
આરબીઆઈના રિપોર્ટમાં બેંકિંગ ક્ષેત્રની સ્પર્ધા વિશે પણ રસપ્રદ વિગતો સામે આવી છે. ક્રેડિટ કાર્ડ ઈશ્યુ કરવા અને ગ્રાહકોને આકર્ષવામાં ખાનગી ક્ષેત્રની બેંકો (જેમ કે HDFC, ICICI, Axis અને SBI Cards) ઘણી આગળ નીકળી ગઈ છે.
રિપોર્ટ અનુસાર, પ્રાઇવેટ સેક્ટરની બેંકોએ ક્રેડિટ કાર્ડ માર્કેટમાં પોતાનો હિસ્સો (Market Share) વધારીને ડિસેમ્બર ૨૦2૫ સુધીમાં ૭૧.૧ ટકા કરી દીધો છે, જે ડિસેમ્બર ૨૦૨૧ માં ૬૭.૭ ટકા હતો. તેની સામે સરકારી બેંકો (Public Sector Banks) નો હિસ્સો બહુ સામાન્ય વધારા સાથે ૨૩.૯ ટકા થયો છે. બીજી તરફ, ભારતમાં કામ કરતી વિદેશી બેંકો (Foreign Banks) નો જાદુ ઓસરી રહ્યો છે અને તેમનો હિસ્સો ઘટીને માત્ર ૩.૮ ટકા રહી ગયો છે. આ ટ્રેન્ડ બતાવે છે કે ખાનગી બેંકો ગ્રાહકોની જરૂરિયાત સમજીને ઝડપી એપ્રુવલ અને આકર્ષક સ્કીમો આપી રહી છે, જેનો તેમને સીધો ફાયદો મળી રહ્યો છે.
આ ઉપરાંત, દેશમાં નાની બેંકો એટલે કે સ્મોલ ફાઇનાન્સ બેંકો (Small Finance Banks) પણ આ રેસમાં જોડાઈ છે. તેમણે ડિસેમ્બર ૨૦૨૫ સુધીમાં બજારમાં અંદાજે ૧૪ લાખ નવા ક્રેડિટ કાર્ડ ઈશ્યુ કરીને નાના શહેરોમાં પણ ક્રેડિટ કલ્ચરનો વિસ્તાર કર્યો છે.
૧૦ વર્ષમાં ૩૩ ગણી વધી ડિજિટલ ચૂકવણી
આરબીઆઈએ દેશના સમગ્ર ડિજિટલ પેમેન્ટ ઈકોસિસ્ટમના વિકાસ પર પણ પ્રકાશ પાડ્યો છે. ભારતમાં જે રીતે ડિજિટલ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર મજબૂત થયું છે, તેના કારણે રોકડ વહેવાર (Cash Transactions) નું પ્રમાણ ખૂબ ઘટ્યું છે.
વર્ષ ૨૦૧૬ થી ૨૦૨૫ વચ્ચેના નવ વર્ષના ગાળામાં દેશમાં ડિજિટલ ટ્રાન્ઝેક્શનની કુલ સંખ્યામાં ૩૩ ગણો અભૂતપૂર્વ વધારો નોંધાયો છે. જ્યારે આ વ્યવહારોની કુલ કિંમત (વેલ્યુ) લગભગ ૩ ગણી થઈ ગઈ છે. ૨૦૧૬ ના નોટબંધીના ગાળા પછી શરૂ થયેલી આ ડિજિટલ સફર આજે ભારતના ખૂણે-ખૂણે પહોંચી ગઈ છે. આજે ભારતમાં શાકભાજી વેચતા ફેરિયાથી લઈને મલ્ટિપ્લેક્સ સુધી દરેક જગ્યાએ ઓનલાઈન પેમેન્ટ સ્વીકારવામાં આવે છે, જે વિશ્વના કોઈપણ વિકસિત દેશ માટે આશ્ચર્યજનક બાબત છે.
