ભવિષ્યના વૈશ્વિક વેપારમાં ડોલરનો હિસ્સો ઘટશે, સોનાના રોકાણમાં થશે મોટો ઉછાળો
વૈશ્વિક રાજકારણ અને આર્થિક સમીકરણોમાં અત્યારે એક બહુ મોટો આંતરપ્રવાહ બદલાઈ રહ્યો છે. ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચે તાજેતરમાં સર્જાયેલી યુદ્ધ જેવી સ્થિતિ અને તેના કારણે વૈશ્વિક બજાર પર પડેલી અસરોએ દુનિયાભરની કેન્દ્રીય બેંકોને વિચારતા કરી દીધા છે. જ્યારે પણ કોઈ આંતરરાષ્ટ્રીય કટોકટી આવે છે ત્યારે તેની સીધી અસર કાચા તેલના ભાવો અને સ્થાનિક ચલણ પર પડે છે, જેના કારણે ભારતીય રૂપિયો પણ નબળો પડતો જોવા મળ્યો હતો. આ પ્રકારના ભૌગોલિક-રાજકીય (Geopolitical) જોખમો અને અમેરિકી ડોલરના એકચક્રી શાસનથી બચવા માટે હવે ભારતની રિઝર્વ બેંક (RBI) સહિત વિશ્વની ૭૨ કેન્દ્રીય બેંકોએ એક નવી અને સુરક્ષિત વ્યૂહરચના અપનાવી છે, જે અંતર્ગત તેઓ પોતાના સોનાના ભંડાર (Gold Reserves) માં રેકોર્ડબ્રેક વધારો કરી રહી છે.
વર્લ્ડ ગોલ્ડ કાઉન્સિલ (WGC) દ્વારા તાજેતરમાં જારી કરવામાં આવેલા ‘સેન્ટ્રલ બેંક ગોલ્ડ રિઝર્વ સર્વે’ એ આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ખળભળાટ મચાવી દીધો છે. આ અહેવાલ દર્શાવે છે કે વિશ્વની આશરે ૮૪ ટકા કેન્દ્રીય બેંકો આગામી પાંચ વર્ષમાં પોતાના ફોરેક્સ રિઝર્વ (વિદેશી હૂંડિયામણ ભંડાર) માં સોનાનો હિસ્સો વધારવાની સક્રિય યોજના બનાવી રહી છે. આ ટ્રેન્ડ માત્ર ભારત પૂરતો મર્યાદિત નથી, પરંતુ દુનિયાના અન્ય ૭૨ શક્તિશાળી દેશો પણ આ દિશામાં ઝડપથી આગળ વધી રહ્યા છે, જે ભવિષ્યમાં અમેરિકી ડોલરની સર્વોપરિતાને સીધો પડકાર આપી શકે છે.
યુદ્ધની અસરો અને ડોલર પરથી ઘટતો વિશ્વાસ
ચાલુ વર્ષના પ્રારંભિક મહિનાઓમાં ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચે ફાટી નીકળેલા સૈન્ય તણાવની અસરો લાંબા સમય સુધી વર્તાઈ રહી છે. આ કટોકટીને કારણે ભારત જેવા વિકાસશીલ દેશોમાં તેલ અને ગેસ સપ્લાય ચેઈનને અસર થઈ હતી, જેના લીધે દેશમાં આંતરિક ફુગાવો (મોંઘવારી) વધ્યો હતો. આ વૈશ્વિક અસ્થિરતા વચ્ચે અમેરિકી ડોલર વધુ મજબૂત બન્યો અને ભારતીય રૂપિયો દબાણ હેઠળ આવ્યો. આ પ્રકારની પરિસ્થિતિમાં જ્યારે કોઈ દેશની અર્થવ્યવસ્થા સંપૂર્ણપણે ડોલર પર નિર્ભર હોય, ત્યારે જોખમ ઘણું વધી જાય છે. ભવિષ્યમાં આવી કોઈપણ આર્થિક કટોકટીથી દેશને સુરક્ષિત રાખવા માટે હવે સોનાને સૌથી મોટું હથિયાર બનાવવામાં આવી રહ્યું છે.
શું સોનાનો વધતો ભંડાર ડોલરને નબળો પાડશે?
વર્લ્ડ ગોલ્ડ કાઉન્સિલના સર્વેક્ષણ અનુસાર, જેમ-જેમ કેન્દ્રીય બેંકો સોનાની ખરીદી વધારશે, તેમ-તેમ તેમના ભંડારમાં રહેલા અમેરિકી ડોલરના અનામત હિસ્સામાં ઘટાડો થશે. સર્વે દરમિયાન જ્યારે વિવિધ દેશોના બેંકિંગ વડાઓ અને અર્થશાસ્ત્રીઓના ઇન્ટરવ્યુ લેવામાં આવ્યા, ત્યારે તેમાંથી ૭૪ ટકા લોકોએ સ્પષ્ટપણે સ્વીકાર્યું કે આગામી પાંચ વર્ષમાં વૈશ્વિક અનામતમાં ડોલરનો હિસ્સો નોંધપાત્ર રીતે ઘટશે. જ્યારે ૧૫ ટકા લોકો માને છે કે સ્થિતિ યથાવત રહેશે અને માત્ર ૧૧ ટકા લોકો જ એવા છે જેઓ માને છે કે ડોલરનો હિસ્સો વધી શકે છે. આ આંકડા દર્શાવે છે કે વૈશ્વિક સ્તરે હવે ‘ડી-ડોલરાઈઝેશન’ (ડોલર પર નિર્ભરતા ઘટાડવી) ની પ્રક્રિયા તેજ બની છે.
ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) ની મજબૂત સ્થિતિ
આ વૈશ્વિક રેસમાં ભારત બહુ મજબૂત અને પ્રભાવશાળી સ્થિતિમાં છે. જૂન ૨૦૨૬ ના સત્તાવાર અને જાહેર કરાયેલા આંકડા મુજબ, આરબીઆઈ પાસે હાલમાં ૮૮૦.૫૨ મેટ્રિક ટન ભૌતિક સોનાનો વિશાળ ભંડાર છે. ભારતે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે તેણે પોતાના સોનાના સ્ટોકમાં કોઈ ઘટાડો કર્યો નથી, બલ્કે વિદેશી હૂંડિયામણની સુરક્ષા માટે સોનાના સંગ્રહને વધુ પ્રાધાન્ય આપ્યું છે. ભારત અત્યારે વિશ્વમાં સૌથી મોટો સોનાનો ભંડાર ધરાવતા અગ્રણી દેશોની યાદીમાં સામેલ છે. જો ડબલ્યુજીસી (WGC) નો આ અહેવાલ સાચો સાબિત થાય, તો આગામી સમયમાં ભારત પોતાના આ ભંડારને હજુ વધુ ઊંચાઈ પર લઈ જશે, જે ભારતીય અર્થતંત્રને વૈશ્વિક આંચકાઓ સામે અડીખમ રાખવામાં મદદ કરશે.
સોનું એ સદીઓથી સંકટ સમયની સાંકળ માનવામાં આવે છે. કાગળના ચલણ કે ડિજિટલ બોન્ડ્સની સરખામણીએ ભૌતિક સોનાનું મૂલ્ય ક્યારેય શૂન્ય થતું નથી. આ જ કારણ છે કે વિશ્વની મધ્યસ્થ બેંકો હવે અમેરિકાના આર્થિક દબાણમાંથી મુક્ત થવા અને પોતાના નાગરિકોના આર્થિક હિતોની રક્ષા માટે સોનાના શરણમાં જઈ રહી છે.
