જળ સંરક્ષણ અને ગ્રામીણ સમૃદ્ધિ: ગુજરાતમાં ગાંધી જયંતિથી ‘રિફોર્મ ઉત્સવ’ અને વોટરશેડ અભિયાનનો પ્રારંભ
આજના આધુનિક યુગમાં જળ સંરક્ષણ અને ગ્રામીણ વિકાસ એ કોઈપણ દેશની પ્રગતિ માટે સૌથી મહત્વપૂર્ણ પાયો છે. ભારત જેવા કૃષિપ્રધાન દેશમાં પાણીની ઉપલબ્ધતા અને જમીનની ફળદ્રુપતા સીધી રીતે ખેડૂતોની સમૃદ્ધિ સાથે જોડાયેલી છે. પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીના મહત્વાકાંક્ષી ‘કેચ ધ રેઈન’ (Catch the Rain) અભિયાનને વધુ વેગ આપવા માટે કેન્દ્ર અને ગુજરાત સરકારના સંયુક્ત ઉપક્રમે એક નવો ઇતિહાસ રચાઈ રહ્યો છે. ‘સબકી યોજના સબકા વિકાસ’ – પીપલ્સ પ્લાન કેમ્પેઇન (PPC) અંતર્ગત ગાંધી જયંતિ એટલે કે તા. ૦૨ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬થી ગ્રામ સભાઓના માધ્યમથી ‘રિફોર્મ ઉત્સવ’નો પ્રારંભ કરવામાં આવ્યો છે, જેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય વોટરશેડ વિકાસ સુધારાને છેવાડાના માનવી સુધી પહોંચાડવાનો છે.
ગુજરાત અને દેશભરમાં વ્યાપક પ્રચાર-પ્રસાર
ગુજરાતના ગ્રામ વિકાસ મંત્રી કુંવરજીભાઈ બાવળીયાના કુશળ નેતૃત્વ હેઠળ શરૂ થયેલા આ રાજ્યવ્યાપી અભિયાનનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય વોટરશેડ વિકાસના સુધારાઓ અને જળ સંરક્ષણની મહત્વપૂર્ણ માહિતી ગ્રામીણ સમુદાયો સુધી પહોંચાડીને નાગરિક-કેન્દ્રિત સુધારાઓને પ્રોત્સાહન આપવાનો છે. ગુજરાત સ્ટેટ વોટરશેડ મેનેજમેન્ટ એજન્સી, ગાંધીનગર દ્વારા પ્રાપ્ત વિગતો અનુસાર, આ અભિયાનમાં માત્ર ગુજરાત જ નહીં પરંતુ સમગ્ર દેશની કુલ ૯,૫૯૩ ગ્રામ પંચાયતો ઉત્સાહપેર પ્રચાર-પ્રસારમાં સહભાગી થઈ રહી છે.
આ અભિયાન અંતર્ગત ખાસ કરીને ગુજરાતમાં ૫૧ વોટરશેડ વિકાસ પ્રકલ્પો દ્વારા આવરી લેવાયેલી ૪૧૯ ગ્રામ પંચાયતોમાં વિશેષ આયોજન કરવામાં આવ્યું છે. ત્યારબાદ જિલ્લા તથા પ્રોજેક્ટ સ્તરે કુલ ૪૧૦ જેટલા વિવિધ સ્થળો પર જનજાગૃતિ ફેલાવતી પ્રવૃત્તિઓ યોજવાનું ભવ્ય આયોજન હાથ ધરવામાં આવ્યું છે, જેથી દરેક ગ્રામવાસી આ જળ ક્રાંતિ સાથે સીધો જોડાઈ શકે.
છેલ્લા ૧૨ વર્ષોમાં જળ અને જમીન સંરક્ષણની ક્રાંતિકારી સિદ્ધિઓ
રાજ્ય અને કેન્દ્ર સરકારના સંયુક્ત અને અથાક પ્રયાસોના પરિણામે છેલ્લા ૧૨ વર્ષોમાં વોટરશેડ વિકાસ કાર્યક્રમો હેઠળ અભૂતપૂર્વ સફળતા હાંસલ કરવામાં આવી છે. આ ગાળા દરમિયાન સમગ્ર દેશમાં આશરે ૩.૪ કરોડ હેક્ટર અને એકલા ગુજરાતમાં જ ૯.૪૫ લાખ હેક્ટર જેટલો વિશાળ વિસ્તાર વોટરશેડ વિકાસ હેઠળ આવરી લેવામાં આવ્યો છે.
આ પાયાની અને સઘન કામગીરીના અત્યંત સકારાત્મક પરિણામો હવે જમીન પર દેખાઈ રહ્યા છે. રાજ્યમાં ભૂગર્ભ જળસ્તરમાં સરેરાશ ૩ મીટર સુધીનો નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. આ ઉપરાંત, જમીનની ફળદ્રુપતા સુધરતા વાવેતર વિસ્તારમાં ૩૦ ટકા સુધીનો વધારો થયો છે, પશુપાલકોના દૂધ ઉત્પાદનમાં ૪૦ ટકાનો ઉછાળો આવ્યો છે અને સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે ખેડૂતોની વાર્ષિક આવકમાં ૭૦ ટકા સુધીનો મોટો વધારો નોંધાયો છે, જે ગ્રામીણ અર્થતંત્રની મજબૂતીની સાક્ષી પૂરે છે.
નીતિગત સુધારાઓ: નાણાકીય જોગવાઈ અને સમયમર્યાદામાં પરિવર્તન
આ યોજનાને વધુ અસરકારક બનાવવા માટે સરકાર દ્વારા કેટલાક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ નીતિગત સુધારાઓ અમલમાં મૂકવામાં આવ્યા છે, જે નીચે મુજબ છે:
નાણાકીય જોગવાઈમાં મોટો વધારો: પ્રોજેક્ટ્સના ઉત્તમ અમલીકરણ માટે મેદાની વિસ્તારોમાં સહાયની રકમ પ્રતિ હેક્ટર રૂ. ૧૨,૦૦૦ થી વધારીને રૂ. ૨૨,૦૦૦ કરી દેવામાં આવી છે. જ્યારે પહાડી અને દુર્ગમ વિસ્તારોમાં આ જોગવાઈ રૂ. ૧૫,૦૦૦ થી વધારીને સીધી રૂ. ૨૮,૦૦૦ પ્રતિ હેક્ટર કરાઈ છે, જેથી ભંડોળની કોઈ અછત ન રહે.
ઝડપી અમલીકરણ: પ્રોજેક્ટ પૂરો થવાનો સમયગાળો અગાઉ ૭ વર્ષનો હતો, જેને ઘટાડીને હવે માત્ર ૫ વર્ષ કરી દેવામાં આવ્યો છે. આનાથી જમીન અને જળ સંરક્ષણના કાર્યો ખૂબ જ ઝડપથી અને નિર્ધારિત સમયમાં પૂર્ણ થઈ શકશે.
ઉત્પાદકતા અને આજીવિકામાં વધારો: ખેડૂતોને ગુણવત્તાયુક્ત બિયારણ, સુધારેલા આધુનિક કૃષિ ઓજારો, બાગાયત, એગ્રોફોરેસ્ટ્રી (કૃષિ-વનસંવર્ધન) અને સ્થાનિક આબોહવાને અનુરૂપ પદ્ધતિઓનું માર્ગદર્શન આપવામાં આવી રહ્યું છે, જેનાથી ખેડૂતોની આર્થિક સ્થિતિ સુધરી રહી છે.
સ્પ્રિંગશેડ વિકાસ: પહાડી ક્ષેત્રોમાં સૂકાઈ ગયેલા ઝરણાંના પુનરુદ્ધાર (Rejuvenation) માટે વિશેષ કામગીરી કરવામાં આવી છે, જેના પરિણામે પાણીના પ્રવાહમાં ત્રણ ગણો વધારો જોવા મળ્યો છે.
‘જન આંદોલન’ તરીકે વોટરશેડ યાત્રા અને મહોત્સવ
કોઈપણ સરકારી યોજના જ્યારે જનતાની યોજના બને છે ત્યારે જ તે સાચા અર્થમાં સફળ થાય છે. વોટરશેડ વિકાસના આ કાર્યક્રમને માત્ર એક સરકારી કાગળ પરનો પ્રોગ્રામ ન રાખતા તેને એક વિશાળ ‘જન આંદોલન’માં રૂપાંતરિત કરવા માટે સમગ્ર રાજ્યમાં “વોટરશેડ યાત્રા” અને “વોટરશેડ મહોત્સવ” જેવા લોકઉપયોગી કાર્યક્રમોનું આયોજન કરવામાં આવ્યું છે.
ગુજરાત સ્ટેટ વોટરશેડ મેનેજમેન્ટ એજન્સી (GSWMA) અને ગ્રામ વિકાસ વિભાગ દ્વારા ‘ફાઇલ’થી શરૂ કરીને સીધા જ જમીન પર ‘લાઇફ’ (જીવન) સુધી આ સુધારાઓ પહોંચાડવાનો સંકલ્પ લેવામાં આવ્યો છે. વડાપ્રધાનના સ્વપ્ન સમાન ‘વિકસિત ભારત@૨૦૪૭’ના નિર્માણમાં દેશને ‘દુષ્કાળ મુક્ત ભારત’ બનાવવાનો મક્કમ નિર્ધાર આ અભિયાન દ્વારા વ્યક્ત કરવામાં આવ્યો છે, જે દેશના ઉજ્જવળ ભવિષ્યની ગેરંટી આપે છે.
