શિયાળામાં ગળ્યું ખાવાની તલપ: ડાયાબિટીસના દર્દીઓ આ રીતે રાખે પોતાનું શુગર લેવલ કંટ્રોલ
શિયાળાના ટૂંકા દિવસો અને ઘટતું તાપમાન આપણા શરીરમાં ઉર્જાની ઉણપનો અહેસાસ કરાવે છે, જેના કારણે શરીર સ્વાભાવિક રીતે વધુ કેલરીવાળા અને ગળ્યા પદાર્થો તરફ આકર્ષાય છે. સંશોધનો જણાવે છે કે શિયાળામાં શરીરનું તાપમાન જાળવી રાખવા માટે શરીરને વધુ મહેનત કરવી પડે છે, જેનાથી ભૂખ અને ખાંડની ક્રેવિંગ (તીવ્ર ઈચ્છા) વધી જાય છે. નિષ્ણાતોના મતે, આ મોસમી ફેરફાર માત્ર આપણી ભૂખને જ નહીં પરંતુ આપણી માનસિક સ્થિતિ (મૂડ) ને પણ અસર કરે છે, જેને ‘સીઝનલ એફેક્ટિવ ડિસઓર્ડર’ (SAD) કહેવામાં આવે છે.
ઠંડીની ડાયાબિટીસ પર અસર અને જોખમ
શિયાળાની ઋતુ ડાયાબિટીસના દર્દીઓ માટે પડકારરૂપ બની શકે છે. એક મેટા-એનાલિસિસ મુજબ, ઠંડીના મોજા (cold waves) દરમિયાન ડાયાબિટીસ સંબંધિત મૃત્યુદરમાં 40% નો વધારો જોવા મળ્યો છે. તેની પાછળ ઘણા વૈજ્ઞાનિક કારણો છે:
- સ્ટ્રેસ હોર્મોન્સ: અતિશય ઠંડીમાં શરીર કોર્ટિસોલ (cortisol) જેવા સ્ટ્રેસ હોર્મોન્સ મુક્ત કરે છે, જે ઇન્સ્યુલિનનું ઉત્પાદન ઘટાડે છે અને લિવરને વધુ બ્લડ શુગર રિલીઝ કરવા માટે ઉત્તેજિત કરે છે.
- બીમારીઓ: શિયાળામાં ફ્લૂ (flu) નું જોખમ વધી જાય છે, જેનાથી શરીરમાં ચેપ સામે લડવા માટે સ્ટ્રેસ હોર્મોન્સ વધે છે અને શુગર લેવલમાં ઉછાળો આવે છે.
- શારીરિક નિષ્ક્રિયતા: કડકડતી ઠંડીને કારણે લોકો ઘરોમાં જ રહે છે, જેનાથી શારીરિક પ્રવૃત્તિ ઘટી જાય છે અને શુગર લેવલ વધવા લાગે છે.
ક્રેવિંગને કેવી રીતે નિયંત્રિત કરવી?
એન્ડોક્રિનોલોજિસ્ટ ડો. અમિત કુમારના જણાવ્યા અનુસાર, ડાયાબિટીસના દર્દીઓએ શિયાળામાં પોતાના ખાનપાન પર વિશેષ ધ્યાન આપવું જોઈએ. ક્રેવિંગ ઘટાડવા માટે અહીં કેટલાક અસરકારક ઉપાયો આપ્યા છે:
- સ્વસ્થ ગળપણની પસંદગી: ખાંડને બદલે સ્ટીવિયા (Stevia) અથવા મંક ફ્રૂટ (Monk fruit) જેવા કુદરતી વિકલ્પોનો ઉપયોગ કરો, જેનો ગ્લાયસેમિક ઇન્ડેક્સ (GI) શૂન્યની બરાબર હોય છે. જો મધ કે ગોળનો ઉપયોગ કરવો હોય, તો ડોક્ટરની સલાહ મુજબ ખૂબ જ ઓછી માત્રામાં કરો.
- પૌષ્ટિક નાસ્તો (Winter Snacks): મીઠા બિસ્કિટને બદલે શક્કરિયાની ચાટ, શેકેલા ચણા, ગાજરના સ્ટીક્સ અને હ્યુમસ, અથવા નટ્સ અને બીજનું મિશ્રણ લો. શક્કરિયામાં એવા કાર્બોહાઈડ્રેટ હોય છે જે શુગર લેવલને સ્થિર રાખવામાં મદદ કરે છે.
- પ્રોટીન અને ફાઈબર: તમારા ડાયેટમાં દાળ, સલાડ અને ફણગાવેલા કઠોળનો સમાવેશ કરો. સફરજન, નાશપતિ અને જામફળ જેવા લો-GI ફળો ખાઓ.
- નિયમિત ભોજન: લાંબા સમય સુધી ભૂખ્યા ન રહો. દર 3 કલાકે હળવો ખોરાક લો અને દિવસ દરમિયાન ઓછામાં ઓછું 7 ગ્લાસ પાણી પીવો.
શિયાળા માટે વિશેષ હેલ્થ ટિપ્સ
- નિયમિત તપાસ: દર બે દિવસે પોતાનું શુગર લેવલ ચેક કરો. ઠંડીમાં હાથ ઠંડા હોવાથી ટેસ્ટિંગ પીડાદાયક હોઈ શકે છે, તેથી ટેસ્ટ કરતા પહેલા હાથને નવશેકા પાણીથી ગરમ કરી લો.
- ત્વચા અને પગની સંભાળ: શિયાળાની સૂકી હવા ત્વચામાં તિરાડો પાડી શકે છે, જેનાથી ઇન્ફેક્શનનું જોખમ રહે છે. તમારા પગ અને ત્વચાની દરરોજ તપાસ કરો.
- ઇન્ડોર એક્ટિવિટી: જો બહાર ઠંડી વધારે હોય, તો ઘરની અંદર જ 15-20 મિનિટ યોગ અથવા ઝુમ્બા કરો.
- દવાઓની જાળવણી: ઇન્સ્યુલિન અને અન્ય સાધનોને અતિશય ઠંડીથી બચાવો. થીજી ગયેલું (Frozen) ઇન્સ્યુલિન કામ કરતું નથી.
શિયાળામાં તમારા સ્વાસ્થ્યનું સંચાલન કરવું એ થર્મોસ્ટેટ (Thermostat) સેટ કરવા જેવું છે; જે રીતે આપણે ઘરનું તાપમાન સ્થિર રાખવા માટે સેટિંગ્સ બદલીએ છીએ, તેવી જ રીતે બદલાતી ઋતુ અનુસાર આપણે આપણા ડાયેટ અને એક્સરસાઇઝની આદતોને પણ એડજસ્ટ કરવી જોઈએ જેથી આપણી આંતરિક સિસ્ટમ સંતુલિત રહે.
