શું ભારતમાં સસ્તું થશે પેટ્રોલ-ડીઝલ? અંદમાનથી લઈને કૃષ્ણા બેસિન સુધી આ રીતે થવાનું છે ‘સમુદ્ર મંથન’
ભારત પોતાની દૈનિક ઉર્જા જરૂરિયાતો અને ઇંધણની પૂર્તિ માટે મુખ્યત્વે વિદેશથી આવતા ક્રૂડ ઓઇલ (કાચા તેલ) પર નિર્ભર રહે છે. આ વિશાળ આયાતને કારણે દર વર્ષે ભારત તિજોરીમાંથી લગભગ ₹૧૩ લાખ કરોડ જેટલી માતબર રકમ વિદેશી હૂંડિયામણ સ્વરૂપે બહાર મોકલવી પડે છે. દેશના આ મસમોટા આયાત બિલને ઘટાડવા અને ઉર્જા ક્ષેત્રે આત્મનિર્ભર બનવા માટે કેન્દ્ર સરકારે એક અત્યંત મહત્વકાંક્ષી યોજનાને મંજૂરી આપી છે, જેનું નામ આપવામાં આવ્યું છે ‘સમુદ્ર મંથન’.
કેન્દ્રીય કેબિનેટ દ્વારા મંજૂર કરવામાં આવેલો આ ₹૮૪,૦૮૪ કરોડનો પ્રોજેક્ટ ભારતનો અત્યાર સુધીનો સૌથી મોટો ઓફશોર (દરિયાઈ) ઓઇલ અને નેચરલ ગેસ એક્સપ્લોરેશન (ઉત્ખનન) કાર્યક્રમ છે. આ મિશન માર્ચ ૨૦૩૧ સુધી ચાલશે અને તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ભારતના ઊંડા અને અતિ-ઊંડા દરિયાઈ વિસ્તારોમાં (Deepwater and Ultra-deepwater regions) છુપાયેલા તેલ અને કુદરતી ગેસના ભંડારો શોધી કાઢવાનો છે.
સરકારે ‘સમુદ્ર મંથન’ મિશન શરૂ કરવાની જરૂર કેમ પડી?
ભારત હાલમાં વિશ્વમાં ક્રૂડ ઓઇલનો ત્રીજો સૌથી મોટો ઉપભોક્તા (Consumer) દેશ છે. પરંતુ પોતાની જરૂરિયાતનું અંદાજે ૮૫% થી વધુ તેલ આપણે બહારના દેશોમાંથી ખરીદવું પડે છે.
તાજેતરના વર્ષોમાં વૈશ્વિક સ્તરે સર્જાયેલા યુદ્ધો, જીઓ-પોલિટિકલ તણાવ અને સપ્લાય ચેઈનમાં આવતી અડચણોને કારણે એ સ્પષ્ટ થઈ ગયું છે કે અન્ય દેશો પર વધુ પડતી નિર્ભરતા દેશની આર્થિક સ્થિતિ અને સુરક્ષા માટે જોખમી બની શકે છે. international માર્કેટમાં ક્રૂડના ભાવ વધતાં જ ભારતમાં મોંઘવારી વધી જાય છે.
આ પરિસ્થિતિમાં, જો દેશમાં જ સ્થાનિક સ્તરે ઉત્પાદન વધારવામાં આવે, તો ભારતની ‘એનર્જી સિક્યોરિટી’ (ઉર્જા સુરક્ષા) મજબૂત બનશે, આયાત બિલમાં હજારો કરોડ રૂપિયાની બચત થશે અને દેશ ઉર્જા ક્ષેત્રે સાચા અર્થમાં ‘આત્મનિર્ભર’ બની શકશે.
દરિયાઈ વિસ્તાર (Offshore Exploration) માં ખોદકામ શા માટે જરૂરી છે?
ભારત પાસે જમીન પર રહેલા ઓઇલ ફિલ્ડ્સ (Onshore fields) માંથી ઉત્પાદન મેળવવાની એક મર્યાદા આવી ગઈ છે. દેશના હાલના જમીની તેલ અને ગેસના ક્ષેત્રો હવે ધીમે ધીમે ખાલી થઈ રહ્યા છે અને ત્યાંથી મળતા ઉત્પાદનમાં દર વર્ષે અંદાજે ૬% થી ૭% નો કુદરતી ઘટાડો નોંધાઈ રહ્યો છે.
બીજી તરફ, ભૂસ્તરશાસ્ત્રીઓ અને ઉર્જા નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે ભારત પાસે તેલ અને ગેસનો સૌથી મોટો વણવપરાયેલો જથ્થો (Untapped Reserves) દરિયાની અંદર છુપાયેલો છે. ખાસ કરીને:
-
કૃષ્ણા-ગોદાવરી બેસિન (KG Basin)
-
કાુવેરી બેસિન (Cauvery Basin)
-
મહાનદી બેસિન (Mahanadi Basin)
-
અંદમાન અને નિકોબાર સરાઉન્ડિંગ બેસિન (Andaman Basins)
આ દરિયાઈ વિસ્તારોમાં અબજો બેરલ કાચું તેલ અને ક્યુબિક મીટર કુદરતી ગેસ હોવાની સંભાવના છે.
દરિયાની અંદર ખોદકામ: મોટા જોખમો અને મોટો ખર્ચ
દરિયાઈ વિસ્તારોમાં, ખાસ કરીને ઊંડા પાણીમાં તેલની શોધ કરવી એ કોઈ સરળ કામ નથી. આ ટેકનોલોજી અત્યંત જટિલ, ખર્ચાળ અને જોખમી હોય છે.
૧. વિશાળ ખર્ચ: ઊંડા દરિયામાં (Deepwater) માત્ર એક ઓઇલ એક્સપ્લોરેશન કૂવો (Well) ખોદવાનો ખર્ચ અંદાજે $૧૨૫ થી $૧૫૦ મિલિયન (લગભગ ₹૧,૦૦૦ થી ₹૧,૨૫૦ કરોડ) જેટલો થાય છે.
૨. નિષ્ફળતાનું જોખમ: ઘણીવાર કરોડો રૂપિયાના ખર્ચે કૂવો ખોદ્યા પછી પણ અંદરથી વ્યાપારી ધોરણે વાપરી શકાય તેટલો તેલનો જથ્થો મળતો નથી, જેનાથી આખું રોકાણ એળે જઈ શકે છે.
૩. લાંબો સમય: સફળતા મળે તો પણ શોધખોળ શરૂ કરવાથી લઈને તેમાંથી વ્યાપારી ધોરણે ઉત્પાદન શરૂ કરવા સુધી ૫ થી ૧૦ વર્ષ જેટલો લાંબો સમય લાગી જાય છે.
ભારત માટે આ મિશન કેમ ગેમ-ચેન્જર સાબિત થશે?
જો ‘સમુદ્ર મંથન’ મિશન અંતર્ગત ભારતના દરિયાઈ ક્ષેત્રોમાંથી તેલ અને ગેસના નવા વિશાળ ભંડારો મળી આવશે, તો તેનાથી દેશના અર્થતંત્રમાં ક્રાંતિકારી ફેરફારો આવશે:
-
રૂપિયો મજબૂત થશે: વિદેશી હૂંડિયામણની બચત થવાથી ભારતીય રૂપિયો વૈશ્વિક બજારમાં વધુ મજબૂત બનશે.
-
રોજગારીની તકો: શિપિંગ, ઓફશોર એન્જિનિયરિંગ, રિફાઇનરી અને એનર્જી સેક્ટરમાં હજારો નવી હાઇ-સ્કિલ્ડ નોકરીઓ ઊભી થશે.
-
ઈંધણના ભાવમાં સ્થિરતા: સ્થાનિક સ્તરે ઉત્પાદન વધવાથી આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં થતી ઉથલપાથલની અસર ભારતીય ગ્રાહકો પર ઓછી પડશે.
