સાઉદી અરેબિયા, તુર્કી અને પાકિસ્તાન વચ્ચે જેદ્દાહમાં ત્રિપક્ષીય સંરક્ષણ કરાર: ભારત માટે તેના વ્યૂહાત્મક અર્થ અને અસરો
મધ્ય પૂર્વ (West Asia) માં વધી રહેલા ભૌગોલિક-રાજકીય તણાવ અને બદલાતા સૈન્ય સમીકરણો વચ્ચે એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને સૈન્ય દ્રષ્ટિએ સંવેદનશીલ ઘટનાક્રમ સામે આવ્યો છે. આંતરરાષ્ટ્રીય સમાચાર એજન્સી એએફપી (AFP) ના અહેવાલ મુજબ, સાઉદી અરેબિયા, તુર્કી અને પાકિસ્તાન જેદ્દાહ શહેરમાં એક ઐતિહાસિક સંયુક્ત રક્ષણ કરાર (Joint Defense Agreement) પર હસ્તાક્ષર કરી રહ્યા છે.
અમેરિકા, ઈઝરાયેલ અને ઈરાન વચ્ચે ચાલતા યુદ્ધના માહોલ તેમજ લાલ સમુદ્ર (Red Sea) અને હોર્મુઝની સામુદ્રધુની (Strait of Hormuz) માં ઊભા થયેલા વેપારી અને સૈન્ય જોખમોને ધ્યાનમાં રાખીને આ ત્રણ મહત્વપૂર્ણ મુસ્લિમ દેશો એક નવું વ્યૂહાત્મક ગઠબંધન રચવા જઈ રહ્યા છે.
જેદ્દાહમાં શિખર મુલાકાત: શહબાઝ શરીફ, અસીમ મુનીર અને એર્દોગાનનો સાઉદી પ્રવાસ
સંરક્ષણ ક્ષેત્રના ઉચ્ચ સૂત્રો પાસેથી મળતી માહિતી મુજબ, આ કરાર પર હસ્તાક્ષર કરવા માટે સાઉદી અરેબિયાના ક્રાઉન પ્રિન્સ મોહમ્મદ બિન સલમાન (MBS), તુર્કીના રાષ્ટ્રપતિ રેચેપ તૈયપ એર્દોગાન અને પાકિસ્તાનના વડાપ્રધાન શહબાઝ શરીફ લાલ સમુદ્રના કિનારે આવેલા જેદ્દાહ શહેરમાં એકત્ર થઈ રહ્યા છે.
પાકિસ્તાનના વડાપ્રધાન શહબાઝ શરીફ અને સેના પ્રમુખ (COAS) જનરલ અસીમ મુનીર સાઉદી અરેબિયા પહોંચી ચૂક્યા છે. પાકિસ્તાની વિદેશ મંત્રાલયના પ્રવક્તા તાહિત અંદ્રાબીના જણાવ્યા અનુસાર, આ પ્રવાસ ૬ થી ૮ ઓગસ્ટ દરમિયાન યોજાઈ રહ્યો છે. આ મુલાકાત માત્ર વર્તમાન સંકટ પૂરતી સીમિત નથી, પરંતુ લાંબા ગાળાના સૈન્ય અને આર્થિક હિતો પર આધારિત છે.
ઉલ્લેખનીય છે કે, સાઉદી અરેબિયા અને પાકિસ્તાન અગાઉ ૨૦૨૫ માં પણ એક સંયુક્ત રક્ષણ કરાર કરી ચૂક્યા છે. પાકિસ્તાન મુસ્લિમ જગતનો એકમાત્ર પરમાણુ શક્તિ ધરાવતો દેશ હોવાથી સાઉદી અરેબિયા માટે તેનું વ્યૂહાત્મક મહત્વ ઘણું વધારે છે.
આ સૈન્ય બેઠક પાછળના મુખ્ય કારણો: મધ્ય પૂર્વમાં વધતી અસુરક્ષા
ત્રણ દેશો વચ્ચે યોજાઈ રહેલી આ ઉચ્ચ સ્તરીય બેઠક અને કરાર પાછળ મુખ્યત્વે ચાર મોટા પરિબળો કામ કરી રહ્યા છે:
૧. મધ્ય પૂર્વમાં ભયાનક સૈન્ય તણાવ
છેલ્લા કેટલાક સમયથી ઈઝરાયેલ-ઈરાન સંઘર્ષ, ગાઝા યુદ્ધ, લેબનાનમાં હિઝબુલ્લાહ અને સીરિયાની અસ્થિર પરિસ્થિતિને કારણે સમગ્ર મધ્ય પૂર્વ સળગી રહ્યું છે. આ ક્ષેત્રીય અસ્થિરતાને કારણે અખાતી દેશો પોતાની સુરક્ષા માટે અન્ય મુસ્લિમ દેશો સાથે આત્મનિર્ભર સૈન્ય માળખું બનાવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે.
૨. ઈરાન તરફથી વધતા સૈન્ય અને ડ્રોન જોખમો
અમેરિકા અને ઈઝરાયેલ સાથેના સંઘર્ષ વચ્ચે ઈરાને પોતાની મિસાઇલ અને ડ્રોન ક્ષમતાઓમાં અભૂતપૂર્વ વધારો કર્યો છે. સાઉદી અરેબિયા અને અન્ય અખાતી દેશોને ડર છે કે જો સંઘર્ષ વધશે તો ઈરાની મિસાઇલો અને તેના સમર્થિત જૂથો તેમના તેલ ક્ષેત્રો અને આંતરરાષ્ટ્રીય માળખાને નિશાન બનાવી શકે છે.
૩. સામુદ્રિક સુરક્ષા અને તેલ પુરવઠાનો માર્ગ
હોર્મુઝની સામુદ્રધુની અને લાલ સમુદ્ર વૈશ્વિક તેલ અને વેપારના સૌથી મહત્વપૂર્ણ માર્ગો છે. હુથી બળવાખોરો અને અન્ય સમુદ્રી હુમલાઓના કારણે જહાજોની સુરક્ષા જોખમાઈ છે. આ દરિયાઈ વેપાર માર્ગોને સુરક્ષિત રાખવા માટે સાઉદી અરેબિયા, તુર્કી અને પાકિસ્તાન સંયુક્ત નૌકાદળ પેટ્રોલીંગ અને સુરક્ષા વ્યવસ્થા ગોઠવવા માંગે છે.
૪. પરંપરાગત મિત્રો પર નિર્ભરતા ઘટાડવી
અત્યાર સુધી સાઉદી અરેબિયા પોતાની સુરક્ષા માટે સંપૂર્ણપણે અમેરિકા પર નિર્ભર હતું. પરંતુ અમેરિકાની બદલાતી વિદેશ નીતિઓને કારણે હવે અખાતી દેશો માત્ર પશ્ચિમી દેશો પર આધાર રાખવાને બદલે ક્ષેત્રીય શક્તિઓ (જેમ કે તુર્કીની આધુનિક સૈન્ય ટેકનોલોજી અને પાકિસ્તાનની પાયદળ સૈન્ય શક્તિ) નો સહારો લઈ રહ્યા છે.
શું આ “ઇસ્લામિક નાટો” (Islamic NATO) ની શરૂઆત છે?
આ ત્રિપક્ષીય સમજૂતી બાદ વૈશ્વિક રાજકારણ અને આંતરરાષ્ટ્રીય મીડિયામાં એવી ચર્ચાઓએ જોર પકડ્યું છે કે શું આ “ઇસ્લામિક નાટો” ની દિશામાં પહેલું પગલું છે?
જોકે, નિષ્ણાતો અને ત્રણેય દેશોના મુત્સદ્દીઓનું કહેવું છે કે આ કોઈ નાટો (NATO) જેવી પરસ્પર સામૂહિક સુરક્ષા સંધિ (જ્યાં એક દેશ પર હુમલો એ બધા પર હુમલો ગણાય) નથી. હાલ પૂરતું આ માત્ર ત્રણ દેશો વચ્ચે સૈન્ય ટેકનોલોજી, ગુપ્ત માહિતીની આપ-લે (Intelligence Sharing), સંયુક્ત સૈન્ય કવાયત અને શસ્ત્ર ઉત્પાદનમાં સહયોગ વધારવાનો દ્વિપક્ષીય અને ત્રિપક્ષીય પ્રયાસ છે.
ભારત માટે આ કરારના અર્થ અને વ્યૂહાત્મક ચિંતાઓ
પાકિસ્તાન સિવાય ભારત દેશના સાઉદી અરેબિયા સાથે અત્યંત મજબૂત અને તુર્કી સાથે વ્યાપારી સંબંધો છે. આવી સ્થિતિમાં પાકિસ્તાનની ભાગીદારી વાળા આ નવા સૈન્ય ગઠબંધન પર નવી દિલ્હીની તીક્ષ્ણ નજર હોવી સ્વાભાવિક છે. ભારત માટે આ કરારના મુખ્ય ચાર આયામો નીચે મુજબ છે:
૧. અખાતી દેશોમાં ભારતના વિશાળ આર્થિક અને ઊર્જા હિતો
મધ્ય પૂર્વમાં લાખો ભારતીય નાગરિકો વસે છે જે દર વર્ષે અબજો ડોલરની વિદેશી મુદ્રા (Remittances) ભારતમાં મોકલે છે. આ ઉપરાંત, ભારત પોતાની ક્રૂડ ઓઇલ અને એલએનજી (LNG) ની મોટા ભાગની જરૂરિયાતો સાઉદી અરેબિયા, યુએઈ અને કતારથી પૂરી કરે છે. મધ્ય પૂર્વમાં કોઈ પણ પ્રકારનું નવું સૈન્ય ગઠબંધન કે તણાવ ભારતની ઊર્જા સુરક્ષા અને નાગરિકોની સલામતી પર સીધી અસર પાડી શકે છે.
૨. સાઉદી અરેબિયા અને તુર્કી સાથે ભારતના અલગ-અલગ સંબંધો
વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના નેતૃત્વમાં ભારતના સાઉદી અરેબિયા સાથેના સંબંધો અભૂતપૂર્વ ઊંચાઈએ પહોંચ્યા છે. સાઉદી અરેબિયા ભારતમાં મોટું રોકાણ કરી રહ્યું છે અને આતંકવાદ વિરોધી કામગીરીમાં સહયોગ આપે છે. બીજી તરફ, તુર્કીના રાષ્ટ્રપતિ એર્દોગાન અવારનવાર કાશ્મીર મુદ્દે ખુલ્લેઆમ પાકિસ્તાનનો પક્ષ લેતા આવ્યા છે. આ ગઠબંધન બાદ તુર્કી અને પાકિસ્તાનની જુગલબંધી ભારત માટે કશ્મીર મુદ્દે આંતરરાષ્ટ્રીય મંચો પર વધુ મુશ્કેલીઓ ઊભી કરી શકે છે.
૩. પાકિસ્તાનની સૈન્ય શક્તિ વધવાની ભારતને સૌથી મોટી ચિંતા
ભારત માટે સૌથી મોટું ચિંતાનું કારણ આ ગઠબંધનમાં પાકિસ્તાનની હાજરી છે. જો આ કરાર હેઠળ તુર્કી પાકિસ્તાનને પોતાના અત્યાધુનિક ‘બાયરાક્તર’ (Bayraktar) સૈન્ય ડ્રોન, યુદ્ધ જહાજો કે મિસાઇલ ટેકનોલોજી આપે છે, અથવા સાઉદી અરેબિયા પાકિસ્તાનને ભારે નાણાકીય સહાય પૂરી પાડે છે, તો તેનો સીધો ઉપયોગ પાકિસ્તાન ભારત વિરુદ્ધ પોતાની સરહદો પર કરી શકે છે. ભારતની સૈન્ય એજન્સીઓ આ કરારની શરતો પર બારીકાઈથી નજર રાખશે.
૪. ‘મલ્ટી-અલાઇનમેન્ટ’ નીતિ માટે નવો પડકાર
ભારત લાંબા સમયથી કોઈ એક જૂથમાંડા જોડાયા વગર તમામ મહત્વપૂર્ણ દેશો સાથે સ્વતંત્ર સંબંધો રાખવાની ‘મલ્ટી-અલાઇનમેન્ટ’ (Multi-alignment) નીતિ પર ચાલે છે. ભારત એક તરફ ઈઝરાયેલ અને ઈરાન બંને સાથે સંબંધો ધરાવે છે, તો બીજી તરફ સાઉદી અરેબિયા અને યુએઈ સાથે પણ ઘાડા સંબંધો છે. મધ્ય પૂર્વમાં જો નવું સૈન્ય સમીકરણ રચાય, તો ભારતે સાઉદી અરેબિયા, ઈરાન અને ઈઝરાયેલ વચ્ચે સંતુલન જાળવવામાં વધુ સાવચેતી રાખવી પડશે.
