સેબીનો ચોંકાવનારો રિપોર્ટ: ઓપ્શન્સ ટ્રેડિંગ બન્યું બરબાદીનું ઘર, 92% નુકસાન માત્ર એક જ જગ્યાએ!
ભારતીય શેરબજારના ફ્યુચર્સ અને ઓપ્શન્સ (F&O) સેગમેન્ટમાં ટ્રેડિંગ કરતા નાના અને વ્યક્તિગત રોકાણકારો (Individual Traders) માટે માર્કેટ રેગ્યુલેટર સેબી (SEBI) નો એક ચોંકાવનારો અભ્યાસ સામે આવ્યો છે. સેબીના તાજેતરના રિપોર્ટ મુજબ, નાણાકીય વર્ષ 2025-26 (FY26) દરમિયાન ડેરિવેટિવ્ઝ માર્કેટમાં કામ કરતા 87.7% વ્યક્તિગત ટ્રેડર્સે ચોખ્ખું નુકસાન (Net Loss) ભોગવવું પડ્યું છે.
ભલે ગયા વર્ષની સરખામણીએ કુલ નુકસાનના આંકડામાં થોડો ઘટાડો નોંધાયો હોય, પરંતુ વાસ્તવિકતા એ છે કે નાના રોકાણકારો માટે ઓપ્શન્સ ટ્રેડિંગ હજુ પણ સૌથી મોટો “ડેન્જર ઝોન” બનેલો છે. આ અભ્યાસ દર્શાવે છે કે ટ્રેડિંગ પાછળ થતો ટ્રાન્ઝેક્શન કોસ્ટ (ટ્રાન્ઝેક્શન ખર્ચ) અને ઓપ્શન્સની જટિલતાને કારણે મોટાભાગના નાના ટ્રેડર્સ પોતાની જમાપૂંજી ગુમાવી રહ્યા છે.
ટ્રેડર્સની સંખ્યામાં 18% નો ઘટાડો: બજારમાંથી નાના રોકાણકારો ગાયબ થયા
સેબીના ડેટા અનુસાર, FY26 માં F&O સેગમેન્ટમાં સક્રિય વ્યક્તિગત ટ્રેડર્સની સંખ્યા વાર્ષિક ધોરણે 18% ઘટીને 87.5 લાખ થઈ ગઈ છે. અગાઉના વર્ષોની સરખામણીએ આ વખતે બજારમાં પ્રવેશતા નવા અને નાના ટ્રેડર્સની સંખ્યામાં ભારે ઘટાડો જોવા મળ્યો છે.
આ આંકડા એક ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ ચિત્ર સ્પષ્ટ કરે છે: જો આ વર્ષે એકંદર નુકસાનનો આંકડો ઘટેલો દેખાય છે, તો તેની પાછળનું મુખ્ય કારણ એ છે કે બજારમાં ટ્રેડિંગ કરનારા લોકોની સંખ્યા જ ઘટી ગઈ છે. અગાઉ મોટું નુકસાન કરીને બહાર નીકળી ગયેલા ઘણા નાના રોકાણકારોએ હવે ડેરિવેટિવ્ઝ માર્કેટથી અંતર જાળવી લીધું છે.
નુકસાનનો કુલ આંકડો ઘટ્યો, પણ સરેરાશ ફટકો વધુ ઊંડો બન્યો
જો આંકડાકીય રીતે જોઈએ તો, વ્યક્તિગત ટ્રેડર્સનું એકંદર ચોખ્ખું નુકસાન FY25 ના ₹1,11,788 કરોડ થી લગભગ 18% ઘટીને FY26 માં ₹91,685 કરોડ પર આવી ગયું છે.
નાણાકીય વર્ષ 2022 થી 2026 ના સમયગાળા દરમિયાન વાર્ષિક નુકસાનમાં આ પ્રથમ વખત ઘટાડો નોંધાયો છે. જોકે, ચિંતાજનક બાબત એ છે કે FY22 થી FY26 ના પાંચ વર્ષના ગાળામાં ભારતીય રિટેલ ટ્રેડર્સે F&O માં કુલ મળીને ₹3.85 લાખ કરોડ રૂપિયા જેટલી માતબર રકમ ગુમાવી દીધી છે.
તેનાથી પણ વધુ ચોંકાવનારો ખુલાસો એ છે કે પ્રતિ ટ્રેડર સરેરાશ નુકસાન (Average Loss per Trader) વધ્યું છે.
FY25 માં ટ્રેડર દીઠ સરેરાશ નુકસાન ₹1.14 લાખ હતું.
FY26 માં આ આંકડો વધીને ₹1.17 લાખ થઈ ગયો છે (જેમાં 2.4% નો વધારો થયો છે).
એટલે કે, ભલે માર્કેટમાં રમવા વાળા લોકો ઓછા થયા, પણ જેઓ માર્કેટમાં રહ્યા તેમણે અગાઉ કરતાં પણ વધુ રકમ ગુમાવી છે.
ઓપ્શન્સ ટ્રેડિંગ: સટ્ટાખોરીનો સૌથી મોટો ડેન્જર ઝોન
સેબીના આ રિપોર્ટનો સૌથી મોટો અને ચેતવણીરૂપ નિષ્કર્ષ એ છે કે કુલ ₹91,685 કરોડના નુકસાનમાંથી 92% હિસ્સો માત્ર ઓપ્શન્સ ટ્રેડિંગ (Options Trading) ને કારણે થયો છે.
ફ્યુચર્સ અને ઓપ્શન્સ બંનેમાં જોખમનું પ્રમાણ તદ્દન અલગ છે:
ઓપ્શન્સ ટ્રેડિંગ: આ સેગમેન્ટમાં કામ કરનારા 87.7% ટ્રેડર્સે નુકસાન કર્યું છે.
ફ્યુચર્સ ટ્રેડિંગ: તેની સરખામણીએ ફ્યુચર્સ (Futures) માં નુકસાન કરનારા ટ્રેડર્સનું પ્રમાણ 66% રહ્યું છે.
ખાસ કરીને ઇન્ડેક્સ ઓપ્શન્સ (Index Options – નિફ્ટી, બેંક નિફ્ટી વગેરે) માં નાના રોકાણકારો સૌથી વધુ બરબાદ થઈ રહ્યા છે. FY26 માં ઇન્ડેક્સ ઓપ્શન્સ રમતા ટ્રેડર્સનો આધાર 21% ઘટીને 74.8 લાખ થયો હતો, જ્યારે આ સેગમેન્ટમાં કુલ નુકસાન ₹88,529 કરોડથી ઘટીને ₹71,269 કરોડ રહ્યું હતું. આ પેટર્ન દર્શાવે છે કે નાના ટ્રેડર્સ ઓપ્શન્સને “ઓછા પ્રીમિયમમાં ઝડપી કમાણી” નો રસ્તો સમજીને આવે છે, પરંતુ સમય જતાં પ્રીમિયમ ઝીરો થઈ જવાથી પૂરેપૂરી કેપિટલ ગુમાવી બેસે છે.
ટ્રાન્ઝેક્શન ખર્ચ અને લેવરેજનું મોટું જોખમ
ઓપ્શન્સમાં ટ્રેડિંગ કરતી વખતે માત્ર શેરના ભાવનું નુકસાન જ નથી થતું, પરંતુ બ્રોકરેજ, એસટીટી (STT – સિક્યોરિટીઝ ટ્રાન્ઝેક્શન ટેક્સ), GST અને અન્ય એક્સચેન્જ ચાર્જીસ પણ ટ્રેડરના નફાને ધોઈ નાખે છે. ઘણી વખત નાનો ટ્રેડર કોઈ સોદામાં સરભર (Break-even) રહે છે, છતાં ચાર્જીસના કારણે અંતે તો તે નેગેટિવમાં જ રહે છે.
આ ઉપરાંત, સોશિયલ મીડિયા પર દર્શાવવામાં આવતા ફેક પ્રોફિટ અને “ક્વિક મની” ની લાલચમાં આવીને અનુભવ વગરના નવા યુવાનો ઓપ્શન્સ બાઇંગ કે સેલિંગ કરવા લાગે છે. ઓપ્શન્સ સેલિંગમાં અમર્યાદિત નુકસાનનું જોખમ હોય છે, જ્યારે ઓપ્શન્સ બાઇંગમાં ટાઇમ ડીકે (Time Decay) ને કારણે પ્રીમિયમ સતત ઘટતું રહે છે, જે બંને પરિસ્થિતિમાં નાના ટ્રેડરને જ નુકસાન પહોંચાડે છે.
