દાંડીથી કકરાડ સુધી ખાલી પડતા દરિયાકિનારા, વિદેશી પક્ષીઓનો ઘટાડો ચિંતાજનક
દર વર્ષે શિયાળાની ઋતુ શરૂ થતાં જ અનેક યાયાવર પક્ષીઓ ઉત્તર અને મધ્ય એશિયાના ઠંડા પ્રદેશોમાંથી ભારત તરફ લાંબી મુસાફરી કરે છે. સાઇબેરિયા, મંગોલિયા, રશિયા અને મધ્ય એશિયાના વિસ્તારોમાંથી આવતા આ પક્ષીઓ ગરમ હવામાન અને ખોરાકની ઉપલબ્ધિ માટે ભારતને પસંદ કરે છે. દેશના અનેક રાજ્યોમાં તેઓ શિયાળુ નિવાસ બનાવે છે. ખાસ કરીને દરિયાકિનારા અને ભેજવાળા વિસ્તારો તેમને વધુ અનુકૂળ લાગે છે.
ગુજરાતના દરિયાકિનારા તરીકે પસંદગીનું નિવાસસ્થાન
ગુજરાત રાજ્ય યાયાવર પક્ષીઓ માટે વર્ષોથી મહત્વપૂર્ણ સ્થાન ધરાવે છે. દક્ષિણ ગુજરાતના દરિયાકિનારા અને ખાંજણ વિસ્તારોમાં આ પક્ષીઓ નિયમિત રીતે જોવા મળતા રહ્યા છે. નવસારી જિલ્લાના જલાલપોર તાલુકાના દાંડી અને કકરાડ ગામના દરિયાકિનારા શિયાળામાં પક્ષીઓથી ભરાઈ જતા હતા. વિદેશી પક્ષીઓના આગમનથી આ વિસ્તાર કુદરતી રીતે જીવંત બની જતો. પક્ષીપ્રેમીઓ માટે આ સ્થળો વિશેષ આકર્ષણનું કેન્દ્ર રહ્યા છે.
હજારો કિલોમીટર લાંબી યાત્રા
યાયાવર પક્ષીઓ મંગોલિયા, સાઇબેરિયા, અફઘાનિસ્તાન, પાકિસ્તાન, આફ્રિકા અને ઓસ્ટ્રેલિયા જેવા દૂરના પ્રદેશોમાંથી ઉડીને દક્ષિણ ગુજરાત પહોંચે છે. તેઓ 3500 કિલોમીટરથી વધુનું અંતર કાપીને અહીં આવે છે. વર્ષ 2017ની ગણતરી અનુસાર નવસારી જિલ્લાના દરિયાકિનારાઓ પર અંદાજે 3500 જેટલા યાયાવર પક્ષીઓ નોંધાયા હતા. વન વિભાગ અને કૃષિ યુનિવર્સિટી દર વર્ષે તેમની સંખ્યા અને પ્રજાતિઓ અંગે અભ્યાસ કરે છે. આ સંશોધનથી તેમના આવાગમનના ધોરણો સમજવામાં મદદ મળે છે.
હવામાન પરિવર્તનથી ઘટતું આગમન
છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં હવામાન પરિવર્તન અને પર્યાવરણીય અસંતુલનના કારણે યાયાવર પક્ષીઓની સંખ્યા સતત ઘટતી જોવા મળી રહી છે. વર્ષ 2017માં જ્યાં 71 પ્રજાતિના પક્ષીઓ નોંધાયા હતા, ત્યાં 2023માં આ સંખ્યા માત્ર 40 પ્રજાતિ સુધી સીમિત રહી છે. હાલના સમયમાં અંદાજે 1000 જેટલા જ પક્ષીઓ જ અહીં પહોંચે છે. આ ઘટાડો પર્યાવરણ માટે ગંભીર ચેતવણીરૂપ છે. કુદરતી સંતુલન ધીમે ધીમે ખોરવાઈ રહ્યું છે.
ફ્લેમિંગો સહિત અનેક પ્રજાતિઓનો અદ્રશ્ય થતો અવાજ
ગુજરાતનું રાજ્ય પક્ષી ગણાતું ફ્લેમિંગો હવે દક્ષિણ ગુજરાતમાં લગભગ દેખાતું નથી. અગાઉ નાની કકરાડ, મોટી કકરાડ, સુલ્તાનપુર અને અબ્રામા જેવા વિસ્તારોમાં ફ્લેમિંગો અને અન્ય યાયાવર પક્ષીઓ મોટી સંખ્યામાં જોવા મળતા હતા. પેલિકન, વિવિધ જાતની બતકો અને અન્ય જળાશયી પક્ષીઓ અહીં નિયમિત આવતા. કેટલાક પક્ષીઓ તો દસ વર્ષથી વધુ સમય સુધી દર વર્ષે અહીં આવતાં રહ્યા હતા. હાલ આ દૃશ્ય બદલાઈ ગયું છે.
પાણીની અછતથી ખોરાક અને સુરક્ષાનો અભાવ
આ વર્ષે અનેક વિસ્તારોમાં પૂરતું પાણી ન રહેતા ભેજવાળી પરિસ્થિતિ નષ્ટ થઈ છે. સુલ્તાનપુર, દાંડી, નાની કકરાડ અને અબ્રામા જેવા વિસ્તારોમાં પાણીની અછત ગંભીર બની છે. ભેજવાળા વિસ્તારોમાં પાણી ન હોવાથી જળચર જીવસૃષ્ટિ વિકસી શકતી નથી. પરિણામે યાયાવર પક્ષીઓને ખોરાક અને સુરક્ષિત નિવાસ મળતો નથી. આ કારણોસર તેઓ અહીં રોકાવાનું ટાળે છે અને અન્ય સ્થળોની શોધ કરે છે.
ભેજવાળા પર્યાવરણના ક્ષયના સ્પષ્ટ સંકેત
જળાશયી પક્ષીઓ માટે 15 થી 25 સેમી જેટલું પાણી અત્યંત આવશ્યક માનવામાં આવે છે. આવી ઊંડાઈમાં જલજ વનસ્પતિ અને કીટકો વિકસે છે, જે પક્ષીઓનો મુખ્ય ખોરાક છે. હાલમાં આ વિસ્તારોમાં માત્ર થોડીઘણી સ્થાનિક પ્રજાતિઓ જ જોવા મળી રહી છે. આઠ વર્ષ પહેલા થયેલા સર્વેમાં અહીં 71 જાતના 5000થી વધુ પક્ષીઓ નોંધાયા હતા. આજની સ્થિતિ ભેજવાળા પર્યાવરણના ધીમે ધીમે થતા ક્ષય તરફ સ્પષ્ટ સંકેત આપે છે.
